Asab buzilishi stressli holat sifatida inson hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. U shaxsning kundalik hayotida o‘z faoliyati va vazifalarini bajarish qobiliyatiga ta’sir qiladi. Asab buzilishi tibbiy atama emas. Asab buzilishining belgilari odamlarda farq qiladi. Bunday holatda inson kundalik bajarib yurgan ishlarini qila olmay qolishi mumkin. Asab buzilishini boshdan kechirish g‘azab portlashlari kabi o‘zini nazorat qila olmaslik holatlarini yuzaga keltirishi mumkin.
Bu holatni boshdan kechirgan odamlar kundalik hayotiga ta’sir qiladigan darajada kuchli stressni boshdan kechiradilar. Asab buzilishi boshqa nomlar bilan ham ataladi. Asab buzilishi belgilarini bilish muhimdir. Bu holatni boshdan kechirayotgan kishilarga mutaxassisdan yordam olish tavsiya etiladi.
Mavzu davomida
Asab buzilishi nima?
Asab buzilishini inson boshdan kechiradigan jismoniy va ruhiy tushkunlik holati deb atash mumkin. U insonda kuzatiladigan haddan tashqari ruhiy va hissiy stress davridir. Asab buzilishi — bu shaxsning kuchli stressga nisbatan ko‘rsatadigan nosog‘lom reaksiyasidir. Ba’zan u anksiyete (anxiety) yoki depressiya (depression) kabi muammolarga ishora qilishi mumkin. Asab buzilishining bitta yagona sababi bo‘lmaydi.
Insonda kuchli stressni yuzaga keltiradigan har qanday omil bu holatni qo‘zg‘atishi mumkin. Inson hayotida ma’lum darajada stress bo‘lishi mutlaqo normal holatdir. Ammo bu hislar inson uchun haddan tashqari og‘ir va bosimli tus olsa, ruhiy tushkunlikka sabab bo‘lishi mumkin. Inson juda kuchli tashvish, stress yoki depressiyani boshdan kechirsa, kundalik hayotida ishlay olmaydigan holatga kelishi mumkin.
Asab buzilishini boshdan kechirayotgan odam jismoniy, ruhiy va hissiy jihatdan o‘zini bosim ostida his qiladi. Asab buzilishi insonning o‘zini siqilgan, ojiz his qilishiga va hayot bilan kurashishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bu holatni yenga olish uchun asab buzilishi belgilarini va uni qo‘zg‘atuvchi omillarni bilish kerak.
Asab buzilishi belgilari nimalar?
Hissiy yoki ruhiy jihatdan asab buzilishi belgilari va simptomlari odamdan odamga farq qiladi. Asab buzilishlari inson hayotiga jiddiy darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadigan holatdir. O‘ziga va atrofidagilarga zarar yetkazmaslik uchun inson bu belgilarni bilishi kerak.

Asab buzilishi belgilari quyidagilar:
- Nafas olish va chiqarishning tezlashishi
- Terlash
- Yurak ritmining tezlashishi
- Titroq
- Haddan tashqari stress holatida bo‘lish
- Ko‘z qorachig‘ining kengayishi
- G‘azab portlashlari
- Nazorat qilib bo‘lmaydigan yig‘i xuruji
- Duduqlanib gapirish
- Buyumlarga zarar yetkazish
- Baqirib gapirish
- O‘ziga zarar yetkazish
- Atrofidagi odamlarga zarar yetkazish
- Qo‘rquv, jizzakilik, sabrsizlik, xavotir, tashvish, taranglikni his qilish
- O‘ziga ishonchsizlik
- Chorasizlik hissini sezish
- Hatto eng sevimli mashg‘ulotlariga ham qiziqishni yo‘qotish
- O‘z joniga qasd qilish fikri
- Nosog‘lom ovqatlanish
- Yetarli uxlamaslik
- Konsentratsiya bilan bog‘liq muammolar
- Ko‘ngil aynishi, oshqozon bezovtaliklari
- Dahshatli tushlar ko‘rish
- Panik atak (panic attack), paranoya (paranoia), gallyutsinatsiyalar (hallucinations) kuzatilishi
Asab buzilishining sabablari nimalar?
Asab buzilishining sababi inson boshdan kechirayotgan turli salbiy holatlar bo‘lishi mumkin. Bu holat odamlarda farq qiladi. Har bir inson o‘ziga xosdir. Kundalik hayotda uchraydigan ayrim vaziyatlar ba’zi odamlarda bu holatga sabab bo‘lishi mumkin.
Asab buzilishining ayrim sabablari quyidagilar:
- Insonning sevgan kishisini yo‘qotishi, ajrashish, uyidan ketishi yoki moliyaviy qiyinchiliklar kabi yaqin vaqt ichida boshdan kechirgan ayrim voqealar asab buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
- Shaxsning hissiy munosabatlarida yoki oilasi ichida yuzaga kelgan muammolar
- Ish bilan bog‘liq stress yoki o‘qish bilan bog‘liq ayrim muammolar
- Shaxsdagi tibbiy holat yoki kasallikning og‘irlashishi
- Uyqusizlik yoki bo‘shasha olmaslik kabi holatlar asab buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Uyqu miya va tana dam olishi uchun zarurdir.
- Diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar
- Haddan tashqari ko‘p stress shaxsda kuchli charchoq hissini keltirib chiqarishi mumkin. Bu charchoq ruhiy tushkunlikka olib kelishi mumkin.
- Shaxs ishtahasidagi o‘zgarishlar
- Insonning o‘tmishida yuz bergan travmatik (traumatic) voqealar
- Psixologik kasalliklar (anksiyete, depressiya)
- Doimiy stress
- Chetlatilganlik hissi
- Rashk
- G‘azabni nazorat qilish muammolari, g‘azabini ifoda eta olmaslik yoki uni bostirish asab buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin
Asab buzilishi tashxisi qanday qo‘yiladi?
Asab buzilishi tashxisi shaxsning mutaxassis tomonidan klinik baholanishi asosida qo‘yilishi mumkin. Kuzatilayotgan ayrim belgilar asab buzilishi yuz berganini ko‘rsatishi mumkin. Bu belgilar asab buzilishining og‘irligi, sababi va davomiyligi haqida ma’lumot beradi. Asab buzilishini tashxislashda tibbiy anamnez muhim ahamiyatga ega.
Asab buzilishi qanchalik tez-tez sodir bo‘lishi, qachon boshlanganini va uni qo‘zg‘atuvchi omillarni tibbiy anamnez orqali aniqlash mumkin. Shaxsda ilgari psixiatrik kasallik bo‘lgan-bo‘lmaganligi, dori vositalarini qabul qilishi yoki qandaydir qaramligi bor-yo‘qligi so‘raladi. Asab buzilishini tashxislashda jismoniy ko‘rik ham muhimdir.
“Asab buzilishidan keyin nima bo‘ladi?” degan savolga beriladigan javob ham bu holat tashxisiga doir muhim belgilarni taqdim etishi mumkin. Asab buzilishi vaqtida yoki undan keyin qon bosimi o‘zgarishi, yurakning tez urishi, terlash, titrash, tirishish, uvishish, hushdan ketish kabi jismoniy belgilar kuzatilishi mumkin. Asab buzilishini tashxislashda yana bir muhim jihat — psixologik baholashdir.
Asab buzilishi paytida yoki undan keyin insanda depressiya, anksiyete, panik atak, obsesiv-kompulsiv buzilish (obsessive-compulsive disorder), shaxsiyat buzilishi, psixoz kabi psixologik kasalliklar kuzatilishi mumkin. Shaxs bilan o‘tkazilgan suhbat asosida psixometrik testlar qo‘llanilishi va psixiatrik tashxis mezonlari aniqlanishi kerak.
Asab buzilishini davolash usullari nimalar?
Asab buzilishi inson hayotiga salbiy ta’sir qiladigan psixologik holatdir. Uni davolashda stressni kamaytirish juda muhimdir. Bunday vaziyatda shaxs psixologik yordam olib, zarur dori vositalaridan foydalanishi kerak. Insonga tushunadigan, hamdard va qo‘llab-quvvatlovchi tarzda yondashish muhimdir.
Asab buzilishini davolash usullari quyidagilar:
Psixoterapiya: Davolashda psixoterapiya usuli samaralidir. Psixoterapiya shaxsga o‘z stressining manbaini, his-tuyg‘ulari va fikrlarini, shuningdek xatti-harakatlarini boshqarish yo‘llarini tushunish va o‘zgartirishda yordam berishi mumkin. Psixoterapiyaning turli yondashuvlari mavjud. Kognitiv-xulqiy terapiya, oilaviy terapiya, yechimga yo‘naltirilgan terapiya shular jumlasidandir.
Dori bilan davolash: Asab buzilishini davolashda antidepressant dorilar buyurilishi mumkin. Dori bilan davolash albatta shifokor nazorati ostida olib borilishi kerak.
Turmush tarzini o‘zgartirish: Muntazam ovqatlanish, sport bilan shug‘ullanish, uyqu rejimi, ta’til qilish kabi insonni bo‘shashtiradigan faoliyatlar ham davolashda muhimdir.

Asab buzilishi paytida nima qilish kerak?
Asab buzilishi vaqtida inson ko‘pincha nima qilayotganini anglamaydi. Hatto keyinchalik ham nima qilganini eslamasligi mumkin. Asab buzilishi paytida insonga ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Uni bezovta qilmaslik muhimdir.
U bilan muloyim va sokin ohangda gaplashish kerak. Ayniqsa uning o‘ziga yoki atrofdagilarga zarar yetkazishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Asab buzilishi vaqtida inson chuqur nafas olishi, u bilan suhbat orqali aloqa o‘rnatishga harakat qilinishi kerak.
Insonni tinchlantiradigan yoki u yoqtiradigan musiqalarni eshittirish tavsiya etilishi mumkin. Bunday holatda asab buzilishini boshdan kechirayotgan kishiga tinchlantiruvchi vosita, suv yoki shakar berilishi mumkin. Shu harakatlar orqali inson tinchlanishi va o‘ziga kelishi mumkin.
Tez-tez so‘raladigan savollar
Asab buzilishidan keyin nima bo‘ladi?
Bu holat odamdan odamga farq qiladi. Asab buzilishini boshdan kechirgan kishi jismoniy va psixologik jihatdan charchoq, qayg‘u, afsus, holdan toyish, uyat kabi tuyg‘ularni his qilishi mumkin. Asab buzilishi paytida kuzatilgan jismoniy belgilar asta-sekin kamayib, yo‘qoladi.
Ba’zi odamlarda asab buzilishidan keyin sovuq terlash kuzatilishi mumkin. Inson asab buzilishidan keyin sodir bo‘lgan voqeani eslay olmasligi mumkin. U o‘zini yolg‘iz va qadrsiz his qilishi mumkin. Asab buzilishi jiddiy holatdir va bunday vaziyatda yordam olish muhimdir.
Asab buzilishi xavflimi?
Asab buzilishi, ayniqsa, kundalik hayotda jiddiy muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli u inson hayotida xavfli tus olishi mumkin. Asab buzilishini boshdan kechirayotgan kishi o‘ziga yoki atrofdagilarga zarar yetkazsa, bu holat yanada xavfli bo‘lishi mumkin. Shu sababli mutaxassisdan yordam olib, davolanish zarur.
Asab buzilishi qancha davom etadi?
Asab buzilishlari inson boshdan kechirayotgan kuchli qayg‘u yoki jizzakilik hissidan kelib chiqishi mumkin. Asab buzilishining davomiyligi o‘rtacha 15–20 daqiqa atrofida bo‘lishi mumkin. Bu holat odamdan odamga farq qilishi mumkin. Inson asab buzilishi paytida yig‘i xuruji yoki g‘azab xurujlarini boshdan kechirishi mumkin. Asab buzilishi bilan bog‘liq muammolari bor kishining davolanishi tavsiya etiladi.