by Замонавий психологияда тобора кўпроқ эътибор тортаётган ҳодисалардан бири бу – асимметрифобия, яъни носимметрикликдан, нотекисликдан ёки мувозанатсизликдан қўрқувдир. Ҳар бир инсон эстетик гўзалликни ўзича қабул қилади, бироқ баъзиларда симметрияга бўлган талаб ҳаддан зиёд кучли бўлиб, бу ҳолат ҳаёт сифатига таъсир ўтказадиган даражагача етади. Асимметрифобия ана шундай ҳолатлардан биридир. Бу психологик ҳолат жиддий ташвиш туғдириши мумкин, айниқса агар у киши кундалик фаолиятида доимий стресс ёки обсесиф-компулсив ҳаракатлар орқали намоён бўлса.
Mavzu davomida
Асимметрифобия нима?
Асимметрифобия – бу расмий клиник ташхис эмас, балки фобия турларидан бири сифатида кўпроқ тилга олинади. У энг кўп обсесиф-компулсив бузилиш (ОКБ) билан боғлиқ ҳолатларда учрайди. Яъни, инсон бирор буюм, манзара, расм ёки жойлашув симметрик эмаслигини сезганида кучли ноқулайлик, хавотир, ҳатто ваҳима ҳис қилади. Бу ҳис-туйғулар уни бу ноқулайликни «тўғрилашга», буюмларни қайта жойлаштиришга ёки ўзи учун қулай бўлган тартибни тиклашга ундайди. Бундай одамлар учун ҳатто девордаги суратнинг бироз эгилиши ёки чироқ тугмаларининг нотўғри жойлашуви руҳий изтиробга сабаб бўлиши мумкин.
Асимметрифобиянинг келиб чиқиш сабаблари
Кўпинча бу фобия болалик даврида шаклланади. Болада симметрия ёки тартибга нисбатан алоҳида сезгирлик бўлиши мумкин, бу эса улғайган сари ҳаддан ортиқ даражадаги эҳтиёжга айланади. Шунингдек, бу ҳолатни кучайтирувчи омиллар орасида травматик воқеалар, назорат йўқотилиши билан боғлиқ ҳолатлар ва атроф-муҳитдаги беқарорликни кўрсатиш мумкин. Инсон миясининг хавфсизликка интилиши баъзан визуал ва физик симметрияни бошқарув, назорат ва барқарорлик билан боғлаши мумкин. Яъни, мувозанатдаги симметрия унинг онгида хавфсизлик рамзига айланади.
Асимметрифобия ҳар доим ҳам ташқи томондан осон аниқланмайди. Баъзан инсон бу ҳолатини яширади ёки атрофдагиларга тушунтира олмайди. Масалан, бир киши ўз иш столидаги барча буюмлар мутаносиб ва мувозанатли жойлашишини талаб қилиши мумкин. Агар бу ҳолат бузилса, у ўзини ноқулай ҳис қилади, ғазабланади ёки ишлаш қобилияти сусаяди. Баъзи ҳолларда эса инсонлар бундай носимметрикликдан қочиш учун маълум жойларга бормай қўйишади, яъни фобия ҳаёт тарзини чегаралайди.
Касбий фаолиятга таъсири
Бу фобия санъатда, дизайнда ёки кундалик турмушда доимий муаммоларга олиб келиши мумкин. Асимметрик шакллар билан ишлаш зарур бўлган касбларда ишловчи инсонлар учун бу ҳолат иш унумдорлигига салбий таъсир кўрсатади. Масалан, график дизайнер, рассом ёки архитектор бўлиш учун мувозанатли композитсияларни қадрлаш зарур, аммо бу доим ҳам математик симметрия дегани эмас. Асимметрифобик одам эса ҳатто моҳирона асарларни ҳам ёқтирмаслиги ёки рад этиши мумкин, агар уларда визуал симметрия бўлмаса.
Асимметрифобия бошқа психологик муаммолар билан боғлиқми?
Бундай фобия психологик жиҳатдан бошқа муаммолар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Жумладан, обсесиф-компулсив бузилиш, генерализатсиялашган хавотирли бузилиш (ГАД), ижтимоий фобиялар, ҳатто айрим аутистик спектр бузилишларида ҳам симметрияга ҳаддан ташқари боғланиш ҳолатлари учрайди. Шу сабабли асимметрифобия баъзан мустақил муаммо эмас, балки каттароқ психологик касалликнинг бир аломати сифатида қаралади.
Асимметрифобияни даволаш усуллари
Асимметрифобия симптомларини энгиллаштириш ёки бартараф этиш учун турли даволаш усуллари мавжуд. Улардан энг кенг тарқалгани бу когнитив-беҳавиорал терапия (КБТ) бўлиб, у орқали одам ўз фикрлаш моделини ўрганади ва нотўғри эътиқодларни аниқлайди. Бу терапия ёрдамида бемор ўзидаги симметрияга бўлган ҳаддан ташқари эҳтиёжнинг илдизларини англайди ва аста-секин ўз реактсияларини бошқаришни ўрганади. Бундан ташқари, экспозитсион терапия – яъни қўрқилган ҳолатлар билан босқичма-босқич юзма-юз бўлиш – асимметрифобия давосида самарали усул ҳисобланади. Бу усул орқали бемор аввал кичик, кейин эса мураккаброқ носимметрик ҳолатлар билан юзлашиб, уларга нисбатан чидамлиликни оширади.
Баъзан, агар фобия ҳаддан ташқари кучли бўлса, шифокорлар дори воситаларини тавсия этиши мумкин. Антидепрессантлар ёки анксиёлитиклар ёрдамида беморнинг умумий хавотир даражаси туширилади ва бу терапия жараёнини осонлаштиради. Бироқ дори воситалари фақат вақтинчалик енгиллик беради, муаммонинг илдизини эса фақат психологик ёндашувлар орқали ечиш мумкин.
Жамиятнинг фобияга бўлган муносабати
Яна бир муҳим жиҳат – бу жамиятнинг бундай ҳолатларга бўлган муносабати. Афсуски, кўпчилик асимметрифобияни шунчаки инжиқлик ёки «бекорчилик белгиси» деб қабул қилади. Бу эса фобиядан азият чекаётган инсонларнинг ўз муаммосини тан олишига ва ёрдам сўрашига тўсқинлик қилади. Жамиятда бу ҳолат ҳақида кўпроқ тушунчанинг шаклланиши, уни оддий эстетик ёқтириш ва психологик оғирлик ўртасидаги фарқни англаш фобия билан яшовчи инсонларга руҳий ёрдам бериш имконини яратади.
Асимметрифобиянинг ижобий қирралари борми?
Шу билан бирга, баъзи одамлар асимметрифобияга ижобий жиҳатдан қарашга ҳаракат қилишади. Улар буни ўзларининг аниқликка интилиши, деталларни пайқай олиш қобилияти сифатида кўришади. Ҳақиқатан ҳам, бу сезгирлик ижодий ишлар, муҳандислик ёки фан соҳаларида фойдали бўлиши мумкин. Аммо бу хатти-ҳаракатлар инсонни безовта қиладиган, унинг кундалик ҳаётига салбий таъсир кўрсатадиган даражага етганида, бу фобия деб қаралади.
Хулоса
Асимметрифобия – бу инсон руҳиятидаги нозик мувозанатнинг бузилиши натижасидир. Бу фобия орқали биз онгимиз қандай қилиб визуал тартиб ва симметрияни хавфсизлик, назорат ва гўзаллик билан боғлашини тушунишимиз мумкин. Фобия билан яшовчиларни айблаш ёки кулиш ўрнига, уларга эмпатия билан қараш, тушунишга ҳаракат қилиш ва зарур бўлса, профессионал ёрдамга йўналтириш жамиятимизда руҳий саломатлик маданиятини шакллантиради. Ҳар биримиз турлича ҳис қиламиз, лекин ҳар бир ҳиссиётга эътибор билан ёндашиш – бу жамиятнинг асл кучи ва соғломлиги белгиси ҳисобланади.
