Гипогликемия – Қанд (шакар) тушиши ҳақида

Шакар тушиши — эътибор берилиши керак бўлган ва ўз вақтида чора кўрилмаса хавфли бўлиши мумкин бўлган соғлиқ ҳолатидир. Бу ҳолат қондаги глюкоза, яъни шакар даражасининг нормал қабул қилинган кўрсаткичлардан пастга тушиши билан боғлиқ. Қон айланишида глюкоза миқдори нормал қийматдан паст бўлиб қолганида, организм кундалик фаолиятларини бажаришда қийинчиликка дуч келиши мумкин.

Шакар тушиши аломатлари ҳар бир одамда фарқ қилади. Қон шакарининг пасайиши билан боғлиқ белгилар албатта эътиборга олиниши ва жиддий қабул қилиниши керак, чунки бу касаллик кундалик ҳаётингизнинг одатий кечишига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Шакар тушишининг сабаблари бир нечта бўлиб, одатда даволаш жараёни ҳам айнан шу сабаблар асосида шаклланади. Шунингдек, энг аввало, ушбу ҳолатнинг олдини олиш ёки қайта такрорланмаслиги учун даволашни қўллаб-қувватлайдиган турли чоралар кўриш ҳам мумкин.

Шакар тушиши (Гипогликемия) нима?

Шакар тушиши ёки бошқа номи билан Гипогликемия (ҳйпоглйсемиа) — бу инсон қон айланишида мавжуд бўлган глюкоза (шакар) даражасининг ҳар бир десилитрга 70 миллиграммдан (70 мг/дл) пастга тушиши билан намоён бўладиган ҳолатдир. Нормал шароитда мия ҳужайралари фойдаланадиган асосий энергия манбаи — глюкозадир. Шу сабабли мияда глюкоза миқдори жуда қатъий назорат қилинади ва чекланади. Чунки бу касалликда қон шакарининг “созланиши”, яъни барқарор сақланиши жуда муҳимдир.

Гипогликемия кўпинча диабет (шакар касаллиги, диабетес) билан боғлиқ ҳолда учрайди. У ортиқча инсулиннинг ажралиб чиқиши натижасида ривожланади. Носоғлом овқатланиш ва турмуш тарзи каби омиллар диабет билан биргаликда гипогликемияга ҳам замин яратиши мумкин. Оғирлигига қараб у енгил, ўртача ёки оғир даражаларга бўлинади.

Диабет (шакар касаллиги)дан ташқари, баъзи дори воситалари ҳам кам ҳолларда бўлса-да, қон шакарининг пасайишига сабаб бўлиши мумкин. Аксарият одамларда 70 мг/дл дан паст бўлган қиймат гипогликемия сифатида баҳоланади. Ушбу даражадан паст пасайишларга албатта эътибор қаратиш ва шифокорга мурожаат қилиш керак. Гипогликемияни даволаш кечиктирилса, ҳушни йўқотиш ва ҳатто ўлимга олиб бориши мумкин. У “сокин”, яширин кечиши мумкинлиги боис хавфли саналади ва диққат билан кузатиш талаб қилинади. Шу туфайли шакар тушиши аломатлари аҳамият берилиши лозим бўлган ҳолатлардандир.

Шакар тушиши аломатлари нималар?

Шакар тушишининг аломатлари турлича бўлиши мумкин ва ҳар бир организм бу ҳолатга ўзига хос тарзда жавоб қайтаради.

Гипогликемия билан боғлиқ кузатилиши мумкин бўлган умумий белги ва аломатлар:

• Бош оғриғи
• Кучли очлик ҳисси
• Ҳаёл чалкашиши
• Диққатни жамлашда қийинчилик
• Терлаш
• Қалтираш (титроқ)
• Лаб атрофида увишиш, жимирлаш ҳисси
• Хиралашиб кўриш (кўришнинг лойқалашиши)
• Тери рангининг оқариши
• Стресс, хавотир, асабийлик (агрессивлик) ҳолатларида ўзгаришлар
• Уйқу билан боғлиқ муаммолар
• Юрак уришининг тезлашиши

Баъзи одамларда гипогликемия ривожлангандан кейин ҳеч қандай аломат пайдо бўлмаслиги ҳам мумкин. Шу сабабли жуда эҳтиёт бўлиш лозим. Аввал айтиб ўтилганидек, гипогликемиянинг оғирлик даражаси фарқ қилади ва енгил, ўртача ҳамда оғир шаклларга бўлинади.

• Енгил гипогликемияда очлик, титроқ, безовталик кузатилиши мумкин, шунингдек бемор кўз олдининг қоронғилашиши, терлаш, тери рангининг оқариши, лабда жимирлаш ва юрак уришининг тезлашиши каби аломатларни сезиши мумкин. Бундай вазиятларда одам шакар истеъмол қилиб қон шакарини меъёрий даражага яқинлаштириши мумкин.
• Ўртача даражадаги гипогликемияда бош оғриғи, хира кўриш, қорин оғриғи, рангпарлик, нутқнинг секинлашиши ёки қийинлашиши, ланжлик (уюшиш), терлаш, юрак уриш тезлашиши каби белгилар кузатилади.
• Оғир гипогликемия деб аталадиган, яъни шакар даражаси 50 мг/дл дан анча пастга тушиб кетган ҳолатларда эса ҳушни йўқотиш (ҳушдан кетиш) содир бўлиши мумкин. Айниқса бундай вазиятларда тиббий ёрдам мутлақо зарур бўлади.

Қон босими пасайиши (гипотония, ҳипотансиён) билан Гипогликемия ўртасида ўхшаш жиҳатлар мавжуд. Қон босими пасайиши ва шакар тушиши аломатлари кўп жиҳатдан бир-бирига ўхшаш. Кенг тарқалган қон босими пасайиши аломатлари: бош айланиши, чарчоқ, серсем ҳолат, кўришнинг хиралашиши, бош оғриғи, диққатни жамлашда қийинчилик, совуқ терлаш, юрак уришининг тезлашиши ва шунга ўхшаш ҳолатлардир. Ҳар иккала ҳолатда ҳам бу аломатлар бирдан пайдо бўлиши ва тезда оғирлашиши мумкин, шу сабабли уларни мунтазам назорат қилиб бориш керак.

Гипогликемияга эга баъзи беморлар қон шакарининг тушганини сезмай қолишлари ҳам мумкин. Натижада даволаш ўз вақтида бошланмайди, ҳушдан кетиш ва тутқаноқ ҳолатлари юз бериши мумкин. Қон шакарининг янада пасайиши натижасида босиқлик йўқолиши, қўпол ҳаракатлар, қўпол хатти-ҳаракат, жуфт кўриш, ҳаёл чалкашиши каби ҳолатлар кузатилиши мумкин. Шунга қарамай, бу аломатларнинг бўлиши ҳар доим ҳам албатта қон шакарининг пасайганини англатмайди. Шифокорга мурожаат қилиниб, текширувлар ва таҳлиллар натижасида олинган маълумотлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Шакар тушиши сабаблари нималар?

Гипогликемия кўпинча инсулиннинг жуда кўп ажралиб чиқиши натижасида юзага келади. Қон шакарининг жуда пасайиши ва шакар тушиши аломатларининг пайдо бўлиши одатда диабет беморларида учрайди. Бунинг сабаби — диабет давосида қўлланиладиган дори воситалари таркибида инсулин гормони бўлиши ёки бу гормоннинг таъсирини кучайтирувчи дорилар ишлатилишидир.

Диабетли кишиларда Гипогликемияга сабаб бўлиши мумкин бўлган ҳолатлар:

• Диабет дориларини нотўғри ишлатиш:
  Диабетни даволашда қўлланиладиган инсулинни ортиқча дозада қабул қилиш, нотўғри юбориш ёки инсулинни ёғ тўқимасига эмас, тўғридан-тўғри қон томирига яқин жойга юбориш.
• Овқатланиш тартибидаги ўзгаришлар:
  Углевод истеъмолини тўғри чекламаслик, кераклигидан камроқ қабул қилиш. Айниқса машқ (жисмоний ҳаракат, спорт) олдидан ёки машқ пайтида етарли миқдорда углевод истеъмол қилмаслик. Овқатларни бутунлай ўтказиб юбориш, кечиктириш ёки одатдагидан анча озроқ ейиш ҳам тўсатдан шакар тушиши аломатларига сабаб бўлиши мумкин. Овқат емай туриб спиртли ичимлик ичиш ҳам хавфли омиллардан биридир.
• Жисмоний машқлар:
  Қон шакарининг пасайишида бажарилаётган жисмоний машқлар ҳам таъсир кўрсатиши мумкин. Диабетга қарши дори воситалари қабул қилаётган шахслар машқ пайтида қон шакарини мунтазам назорат қилишлари ва зарурат туғилганда енгил тамадди истеъмол қилишлари керак. Ҳаддан ташқари кўп ва оғир машқ қилиш ҳам сабабларидан биридир.
• Алкогол (спиртли ичимликлар):
  Жигар томонидан глюкоза ишлаб чиқарилиши ва қонга чиқарилишида алкогол сезиларли таъсир кўрсатади. Шу боис, қонда шакар даражасининг пасайишига сабаб бўлиши мумкин. Диабетли одамларнинг алкогол истеъмол қилиши хавфли бўлиши мумкин.

Бундан ташқари, ипогликемия одатда диабет даволаш жараёнида кўпроқ кўрилса-да, бошқа айрим ҳолатларда ҳам диабети бўлмаган одамларда қон шакарининг пасайиши аломатларига сабаб бўлиши мумкин. Умуман олганда гипогликемия реактив ёки реактив бўлмаган (нонреактив) шаклларда таснифланади. Бу ҳолатлар, аввало, диабет билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлса-да, бошқа кўплаб сабаблар туфайли ҳам ривожланиши мумкин.

Реактив Гипогликемия

Овқатлангандан бир неча соат ўтиб пайдо бўладиган қон шакарининг пасайишидир. Баъзан бу вақт оралиғи 2–4 соат бўлиши мумкин. Қабул қилинган овқатларга жавобан организм ҳаддан ташқари кўп инсулин гормони ишлаб чиқарганида юзага келади. Одатда бундай овқатлар — оқ гуруч, оқ нон, пироглар ва бошқа хамир маҳсулотлари бўлади. Аниқ исботланган бўлмаса-да, реактив гипогликемия келажакда бу одамларда диабет (шакар касаллиги) ривожланиши мумкинлигининг белгиси сифатида қаралади.

Реактив бўлмаган гипогликемия

Овқатланиш билан боғлиқ бўлмаган, аммо бошқа тиббий ҳолатлар билан боғлиқ тарзда юзага келадиган қон шакарининг пасайишига реактив бўлмаган (нонреактив) Гипогликемия дейилади. Бу ҳолат баъзан буйрак етишмовчилиги бўлган беморларда бериладиган айрим дори воситаларидан сўнг, юрак, жигар ва буйрак касалликларида, анорексия (анорехиа) каби овқатланиш бузилиши мавжуд одамларда учраши мумкин. Шунингдек, ошқозон ости бези ўсмалари (панкреас ўсмалари) ва думпинг синдроми (думпинг сйндроме) каби бошқа касалликлар ҳам гипогликемия сабабларидан бўлиши мумкин.

Шакар тушиши қандай ташхис қилинади?

Шакар тушиши аломатлари кузатилганда, қон шакарининг даражасини аниқлаш ташхис учун жуда муҳимдир. Айниқса диабет билан яшаётган беморлар қон шакарининг даражаси ҳақида хабардор бўлишлари шарт. Диабет касаллиги бўлмаган, уйида қон шакарини ўлчаш қурилмаси бўлмаган ва гипогликемия аломатларини сезаётган кишилар учун қон шакарини текширтириш зарур бўлиб қолади.

Агар тез-тез ёки узоқ вақт давомида шакар тушиши шикоятлари бўлса, тиббиёт муассасаларига бориб, шу соҳада тажрибали шифокорга мурожаат қилиш тавсия этилади. Шифокорлар гипогликемия ташхиси учун беморнинг тиббий тарихини, овқатланиш одатларини ва шакар тушишига оид шикоятларини ҳисобга олиб баҳолайдилар. Улар беморда айниқса учта асосий белгининг бор-йўқлигини аниқлашга ҳаракат қилишади.

Бу жараёнда:

1. Аввало, беморда гипогликемияга оид шикоятлар бор-йўқлиги ўрганилади. Шифокорлар шакар тушиши аломатларини келтириб чиқариш учун беморнинг маълум вақт давомида ҳеч қандай қаттиқ ёки суюқ овқат истеъмол қилмаслигини сўрашлари мумкин.
2. Агар тўсатдан шакар тушиши аломатлари пайдо бўлса, гипогликемия ташхиси учун таҳлиллар ўтказилади. Беморнинг қонидан биокимёвий таҳлил учун намуна олинади ва лабораторияда қон шакарининг даражаси аниқланади.
3. Охирги босқичда эса беморга таркибида глюкоза бўлган овқат ёки ичимликлар берилади ва қон шакарининг кўтарилиши, гипогликемия туфайли пайдо бўлган белги ва аломатларнинг камайиши кузатилади.

Қон шакарини ўлчаш қурилмалари шифокорлар томонидан ушбу беморларга тавсия қилиниши мумкин. Уй шароитида бундай қурилмалар бўлса, беморлар қон айланишидаги глюкоза даражасини анча осон ва мунтазам назорат қилишлари мумкин. Қон шакарини айниқса уйғонгандан кейин ва овқатлардан кейинги даврларда ўлчаб бориш тавсия этилади.

Уй шароитида шакар тушишини аниқлаш учун ишлатиладиган қон шакарини ўлчаш тўпламидан қандай фойдаланишни билиш керак. Тўплам ичидаги кичик тиғ билан бармоқни бироз кесиб, қон томчиси чиқарилади, сўнг бу томчи қурилма ичидаги махсус тасма (ширит) устига қўйилади. Жараёндан сўнг қурилмада пайдо бўлган рақам гипогликемия қийматини кўрсатади.

Шакар тушиши даволаш усуллари нималар?

Тўсатдан шакар тушиши аломатлари кузатилганда, бирданига ёрдам сифатида ширин овқат ёки ичимликлар, баъзи ҳолларда дори воситалари ёрдамида қон шакарини нормал даражага яқинлаштиришга ҳаракат қилинади. Аммо узоқ муддатли ва барқарорроқ даволашда гипогликемия сабабини топиш ва айнан шу сабабни бартараф этишга эътибор қаратилади.

Агар гипогликемия аломатлари кузатилаётган бўлса:

• Дарҳол шакар ёки шакарли маҳсулот истеъмол қилинг. Баъзи диабет ташкилотлари гипогликемия белгилари пайдо бўлса, инсонлар истеъмол қиладиган углевод миқдори камида 15–20 грамм атрофида бўлишини тавсия қилади. Мевалар, мева шарбатлари, кракерлар ва печенелар, турли энергия батончалари шундай тавсия этиладиган углевод миқдорига эга енгил ширинликлар жумласидан. Бу маҳсулотларнинг ёрлиқларидаги таркиб ва қийматларни текшириб туриш ҳам фойдали. Углевод истеъмолидан сўнг қон шакарини қайта ўлчаб кўришинггиз мумкин. Агар қурилма 70 мг/дл дан юқори қиймат кўрсатса, бу усул фойда бермоқда, деб ҳисоблаш мумкин.
• Агар гипогликемия аломатлари 15 дақиқа ичида енгилламаса, глукагон (глукагон) инъектсияси керак бўлиши ёки зудлик билан шошилинч тиббий ёрдамга мурожаат қилишингиз мумкин. Глукагон — жигар томонидан глюкоза чиқарилишини рағбатлантириб, қон шакарини кўтаришга ёрдам берадиган муҳим гормон ҳисобланади.

Шу билан бирга, гипогликемия аломатларидан мунтазам шикоят қилаётган бўлсангиз, албатта шифокорга мурожаат қилишингиз ва агар диабет бўйича даволаниш олаётган бўлсангиз, шу даволашга қайта эътибор қаратишингиз муҳим. Шифокорингиз гипогликемия хавфини камайтириш мақсадида дори дозаларини ёки даволаш режимини ўзгартириши мумкин.

Шифокорлар гипогликемияни даволашда турли усуллардан фойдаланадилар. Оғиз орқали дори ёки ичимлик қабул қилиши мумкин бўлган беморларга тез сўриладиган, таркибида углевод бўлган мева шарбатлари бериш — улар қўллайдиган биринчи босқич чоралардан биридир. Оғиздан овқат қабул қила олмайдиган беморларга эса мушак ичига глукагон инъектсияси қилиниши мумкин. Қон шакарининг ниҳоятда паст даражаси аниқланганда беморга томир орқали таркибида шакар бўлган суюқликлар (инфузион эритмалар) юборилиши мумкин.

Дори воситаларидан ташқари, гипогликемияни назорат остида ушлаш учун беморнинг ўзи ҳам етарли даражада маълумотли бўлиши ва турмуш тарзида зарур ўзгаришларни амалга ошириши зарур. Шунингдек, унинг яқинлари ҳам бу борада хабардор бўлиши, қон шакарини ўлчаш ва зарур пайтда ёрдам кўрсатиш бўйича маълумотга эга бўлишлари фойдали.

Гипогликемия ташхиси қўйилган беморга атрофидагиларни огоҳлантирувчи махсус билакузук (браслет) тақиш ва зарурат туғилганда тез истеъмол қилиши мумкин бўлган углевод манбаларини доим ёнида олиб юриш тавсия этилади. Худди шунингдек, уйқу вақтида шакар тушиши аломатларини бошдан кечирадиган беморлар учун ҳам ётоқхонасида шакар ёки ширин ичимлик сақлаш тавсия этилади.