Дисменорея нима? Қандай даволанади?

Соғлом, фарзанд кўриш ёшидаги аёлларда ҳайз кўриш жараёни маълум бир сикл (давр) бўйича такрорланади. Шу даврда кузатиладиган оғриқ одатий ҳол ҳисобланади. Аммо агар ҳайз пайтида оғриқ жуда кучли, санчувчи ёки безовта қилувчи бўлса, бу ҳолат дисменорея деб аталади.

Белгиларнинг кўриниши инсонга қараб ўзгариши мумкин. Турмуш тарзи билан боғлиқ омиллар ҳам симптомларнинг кучини ўзгартиради. Масалан, чекиш, ҳайз сиклининг нотекис бўлиши каби ҳолатлар оғриқни кучайтириши мумкин.

Дисменорея пример (бирламчи) ва секондер (иккиламчи) турларга бўлинади. Пример дисменорея — ҳайз сикли давомида ҳар ой такрорланиб турадиган одатдаги оғриқ; секондер дисменорея эса остида аниқ бир тиббий сабаб ётадиган оғриқдир. Бу фарқни қўйиш ва турини аниқлашни аёллар консултатсияси / гинеколог (аёллар шифокори) амалга оширади. Физик ва пелвик кўрикдан сўнг ултратовуш текшируви (УЗИ), МРТ (МРИ), лапароскопия, гистероскопия каби қўшимча усуллар ёрдамида дисменорея ортида ётган сабаб аниқланиши мумкин.

Дисменорея нима?

Дисменорея — ҳайз пайтида кузатиладиган кучли, санчувчи оғриқдир. Асосан пастки қорин (пастки қорин бўшлиғи) соҳасида крампга ўхшаш оғриқлар ҳайз даврида ёки ҳайз бошланишидан бироз олдин сезилиши мумкин. Баъзи аёлларда бу оғриқ кундалик фаолиятга деярли таъсир қилмайди, бошқалар эса ҳатто ўриндан туришнинг ўзи билан ҳам қийналиши мумкин.

Оғриқ фақат пастки қорин билан чекланиб қолмай, сон, чаноқ ва белнинг пастки қисмига тарқалиши ҳам мумкин. Бунга қўшимча равишда бош айланиши, кўнгил айниши каби қўшимча симптомлар ҳам қўшилиши эҳтимол.

Пример дисменорея одатда ҳайз кўришни эндигина бошлаган қизларда ёки ёш аёлларда кўпроқ учрайди. Бу ҳолатда аёлнинг бачадон ёки бошқа репродуктив органларида ҳеч қандай аниқ касаллик ёки инфексия ҳисобланмайди. Яъни оғриқ мавжуд бўлса ҳам, у ички аъзолардаги касаллик билан боғлиқ бўлмайди.

Секондер дисменорея эса эндометриозис (эндометриосис), аденомёзис (аденомёсис), пелвик яллиғланиш касаллиги (пелвик инфламатуар касаллик, ПИД) каби сабаблар туфайли пайдо бўлган кучли оғриқдир. Секондер дисменореяда оғриқ остида аниқ касаллик ётади ва уни даволашни кечиктирмаслик керак.

Дисменорея нимадан келиб чиқади?

Гормонал нуқтайи назардан қаралганда, ҳайз оғриғининг асосий сабаби — бачадон деворини қисқартирувчи простагландин деб аталадиган моддалар (гормон-симон медиаторлар)дир.

Пример дисменореяда гормонал ўзгаришлардан ташқари аниқ бир касаллик аниқланмайди; секондер дисменореяда эса оғриқни келтириб чиқараётган аниқ касаллик ёки тузилмавий ўзгариш мавжуд бўлади. Пример дисменореяда простагландинларнинг юқори даражада бўлиши крамп ва оғриқнинг кучини оширади. Бу даража айниқса ҳайзнинг биринчи кунларида юқори бўлади. Қон кетиши давом этиши билан простагландин даражаси пасаяди ва оғриқ ҳам секин-аста камаяди.

Секондер дисменорея сабаби — аёл репродуктив тизимига оид касалликлардир. Одатдаги ҳайз крампларидан фарқли равишда, бу турдаги оғриқ секин-аста камайиб кетмайди. Ҳайздан бир неча кун олдин бошланган бўлиши, ҳайз давомида кучайиши, аммо сикл тугагач ҳам бутунлай йўқолмаслиги мумкин. Эндометриозис, аденомёзис, бачадон миомалари (утерин фиброид), пелвик яллиғланиш касаллиги каби ҳолатлар секондер дисменорея сабабларидан ҳисобланади.

Дисменорея симптомлари (белгилари) нималар?

Асосий симптом — кучли оғриқдир. Оғриқнинг қачондан бери борлиги, қанча давом этиши, ҳайзнинг қайси кунларида кучайиши ёки сусайиши каби омиллар муҳим.

Пример (бирламчи) дисменорея белгилари:

• Пелвик (бачадон атрофидаги) соҳада крампга ўхшаш оғриқ
• Ҳайздан 1–3 кун олдин бошланадиган ва ҳайзнинг биринчи кунида энг юқори даражага чиққан, ҳайз тугашига яқин камайиб борадиган оғриқ
• Тўхтовсиз (доимий) оғриқ
• Оғриқнинг сон, чаноқ, белнинг пастки қисмига тарқалиши
• Кайфият ўзгаришлари (асабийлик, тушкунлик ва ҳоказо)

Секондер (иккиламчи) дисменорея белгилари:

• Ҳайз сиклининг бузилиши, ҳайзнинг нотекис келиши
• Бел оғриғи
• Ҳайз давридан ташқари вақтларда ҳам сезиладиган кучли оғриқ
• Ҳайз тугагандан кейин ҳам кетмайдиган оғриқ
• Ҳайз сикллари орасида ноодатий қон кетиши
• Жинсий алоқа вақтида оғриқ, ундан кейин қон кетиши
• Ноодатий вагинал ажралма (анормал оқинди)

Кўнгил айниши, бош оғриғи, бош айланиши, қорин соҳасида шиш, дам бўлиш каби белгилар ҳар икки турда ҳам учраши мумкин.

Пример (бирламчи) дисменорея нима?

Пример дисменорея — остида ҳеч қандай аниқланган тиббий касаллик бўлмаган ҳолда ҳайз пайтида сезиладиган кучли менструатсион оғриқдир. Оғриқ одатда ҳайз бошланишидан 1–3 кун олдин сезила бошлайди, ҳайзнинг биринчи кунида энг юқори даражага етади ва кейинги кунларда аста-секин камаяди.

Бу турдаги оғриқ ҳар сиклда такрорланиб туради, яъни ҳайз келган сайин қайта-қайта пайдо бўлади. Кучли оғриқ аёлнинг ҳаёт сифатини пасайтириши, кундалик ишларини бажаришини чеклаши мумкин. Одатда 5–6 кун давом этадиган ҳайз қонашининг сўнгги кунларига бориб, простагландин миқдори камайгани сари оғриқ ҳам сусаяди.

Секондер (иккиламчи) дисменорея нима?

Аёл репродуктив тизимидаги қандайдир касаллик туфайли вужудга келадиган кучли ҳайз оғриғи — секондер дисменорея деб аталади. Эндометриозис, бачадон миомалари (утерин фиброид, леиомиём), аденомёзис каби касалликлар бунга сабаб бўлиши мумкин.

Эндометриозис

Секондер дисменореянинг энг кенг тарқалган сабабларидан бири — эндометриоз ҳисобланади. Эндометриоз — бу бачадон ички қавати (эндометриум)га ўхшаш тўқима бачадондан ташқарида, масалан тухумдонларда, фаллоп найчаларида ёки бачадоннинг орқа томонида ўсиб чиқадиган ҳолатдир.

Бу тўқима ҳам худди эндометриум каби гормонал ўзгаришларга жавоб беради, яъни ҳайз пайтида қонга чиқади ва оғриқ келтиради. Натижада пелвик (тос) соҳада адезия деб аталадиган чандиқли тўқималар ҳосил бўлиши мумкин. Бу чандиқлар органларнинг бир-бирига ёпишишига олиб келади ва кучли оғриқларга сабаб бўлади.

Утерин фиброид (бачадон миомаси)

Утерин фиброид (бачадон миомаси, леиомиём) — аёл репродуктив тизимида тез-тез учрайдиган, асосан бачадон мушак толаларидан ҳосил бўладиган яхши хулқли ўсмалардир. Улар бачадон деворининг ички ёки ташқи қисмида жойлашиши мумкин. Кичик миомалар одатда оғриқ бермайди, лекин миоманинг ўлчами ва жойлашувига қараб дисменорея, кучли ҳайз оғриғи пайдо бўлиши эҳтимол.

Пелвик яллиғланиш касаллиги

Пелвик инфламатуар касаллик (пелвик яллиғланиш касаллиги) — тухумдонлар, фаллоп найчалари, бачадон (утерус) ва унинг атрофидаги турли тўқималарнинг инфексияси ҳисобланади. Бу ҳолат ҳам дисменореяга сабаб бўлиши мумкин.

Аденомёзис

Оддий шароитда бачадонни ички томондан қоплайдиган эндометриум қатламининг бачадон мушак деворида (миометрий) ўсиши аденомёзис (аденомёсис) деб юритилади. Бу ҳолат кўпроқ аввал фарзанд кўрган ёки ёши катта аёлларда учрайди. Дисменорея ва жинсий алоқа пайтидаги оғриқ бу касалликнинг асосий симптомларидан саналади.

Шунингдек, бошқа айрим урогенитал (сийдик-жинсий тизим) касалликлар ҳам секондер дисменореяга сабаб бўлиши мумкин.

Дисменорея хавф омиллари нималар?

Оғриқнинг зўравонлик даражаси (шиддати) аёлнинг турмуш тарзи, генетик хусусиятлари, пелвик ҳудуднинг анатомик тузилиши каби омилларга боғлиқ. Дисменореяни кучайтириши мумкин бўлган хавф омиллари қуйидагилардир:

• Ҳайз кўришнинг эрта бошланиши (масалан, 11 ёшда ёки ундан ҳам эрта)
• Ҳайз кўриш кўп қон кетиши билан кечиши — меноражи (меноррҳагиа) ҳолати
• Оилада генетик тарзда дисменорея мавжуд бўлиши (онасида, опа-синглисида бўлиши)
• Чекиш (сигара истеъмоли)
• Жинсий (генитал) соҳани гигиеник тоза сақламаслик
• Ҳайз сиклининг нотекис бўлиши, оралиқ қон кетиши — метроражи (метроррҳагиа)

Бу каби омиллар дисменорея оғриғининг кучини ва давомийлигини таъсирлаши мумкин.

Дисменорея қандай ташхис қилинади?

Аёл шифокор-гинекологга кучли ҳайз оғриғи шикояти билан мурожаат қилганда, аввало батафсил сўров олинади. Ҳайз сиклининг тартиби, жинсий фаолият, оилада шунга ўхшаш ҳолатларнинг бор-йўқлиги сўралади. Сўнгра пелвик кўрик ўтказилади.

Бирламчи (пример) дисменореяда кўпинча шифокор кўриги клиник жиҳатдан етарли бўлиши мумкин. Ҳомиладорлик, инфексия каби ҳолатларни истисно қилиш учун сийдик таҳлили сўралади. Секондер дисменореядан шубҳаланадиган белгилар бўлса, қўшимча текширувлар буюрилади. Масалан:

• Фиброид (миома) ташхиси учун трансвагинал УЗИ (трансважинал ултратовуш) қўлланади.
• Аденомёзис учун трансвагинал УЗИ, зарур бўлса МРТ (МРИ)дан фойдаланилади.
• Эндометриозис учун трансвагинал ва пелвик УЗИ ёрдамчи бўлиб, зарурат туғилганда лапароскопия ҳам ўтказилиши мумкин.

Лапароскопия — қорин деворига кичик кесма орқали камера киритилиб, наркоз (анестезия) остида бажариладиган ташхис ва баъзан даволаш усули.

Трансвагинал ултратовуш (трансважинал УЗИ) эса махсус УЗИ зонди вагинал йўл орқали киритилиб, бачадон ва ички жинсий аъзоларни кўриш имконини берадиган усулдир.

Дисменорея қандай даволанади?

Пример дисменорея давосида одатда:

• Ностероид яллиғланишга қарши дорилар (НСАИД – нонстероид антиинфламатуар препаратлар)
• Оғиз орқали қабул қилинадиган контрасептивлар (орал контрасептивлар, ҳомиладорликдан сақловчи таблеткалар)

ишлатилади. Уларга қўшимча тарзда:

• Иссиқ сув қўйилган грелка / иссиқ сув халтачасини пастки қорин соҳасига қўйиш
• Енгил жисмоний машқлар
• Мунтазам ва соғлом овқатланиш

Секондер дисменореяда эса даволаш асал касалликка қараб танланади. Оғриқни камайтириш учун яна ностероид яллиғланишга қарши дорилар қўлланиши мумкин, аммо асосий мақсад — оғриқнинг илдиз сабабини даволаш.

• Эндометриозда гормонал контрасептивлар берилиши, айрим ҳолларда бачадонни олиб ташлаш (гистеректомия, ҳйстеректомй) каби жарроҳлик усуллари қўлланиши мумкин.
• Аденомёзисда ҳомиладорликдан сақловчи таблеткалар (орал контрасептивлар) ва гормон ажратадиган бачадон ичи воситалар (гормонли спирал) ишлатилиши мумкин. Зарур бўлса аденомёз ўчоғини олиб ташлаш бўйича оператсия ҳам қилинади.
• Утерин фиброид (бачадон миомалари) учун даволаш усули миомларнинг катталиги, сони, бачадондаги жойлашуви ва беморнинг шикоятларига қараб танланади. Миомектомия (мёмектомй) — миомларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш усули қўлланиши мумкин.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам кучли ва такрорланиб турадиган ҳайз оғриғини “оддий ҳолат” деб қабул қилмай, гинеколог кўригидан ўтиш, керакли текширувларни қилиш ва мос даволашни бошлаш жуда муҳимдир.

Тез-тез сўраладиган саволлар

Ёга дисменорея оғриғини камайтирадими? Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, жисмоний машқлар дисменореяни даволашда ёрдам беради, аммо ёганинг дисменорея учун фойдалари ҳақида этарли далиллар тўпланмаган.

Соғлом овқатланиш дисменореяга таъсир қиладими? Соғлом овқатланиш дисменорея оғриғини камайтириши мумкин. Бироқ, дисменореяни камайтиришда қўшимчалар ёки ўсимлик чойларининг роли ҳақида далиллар чекланган.

Дисменорея учун акупунктур ёки массаж яхшими? Акупунктур ва массажнинг дисменорея учун яхши эканлиги ҳақида этарли далиллар йўқ.

Бирламчи дисменореяни бутунлай олдини олишимиз мумкинми? Бирламчи дисменорея ҳолатларида оғриқни минималлаштириш мумкин. Бунга жисмоний машқлар, иссиқ сувли шиша ёки гинеколог томонидан тайинланган дори воситалари орқали эришиш мумкин.
Агар ҳайз пайтида оғриқли крамплар пайдо бўлса, гинеколог билан маслаҳатлашиш эрта ташхис қўйиш ва юзага келиши мумкин бўлган асоратларни даволаш учун жуда муҳимдир.