Диспепсия нима?

Диспепсия — қориннинг юқори қисмида тўлишиш, шишиш, кўнгил айниши каби овқат ҳазм қилиш билан боғлиқ муаммоларнинг умумий номи. Диспепсия халқ орасида ҳазм бузилиши (ҳазмсизлик) деб ҳам аталади ва кўпинча катта порсияли овқатлардан кейин пайдо бўлади ёки овқат ҳазм қилиш тизимидаги турли муаммоларнинг белгиси бўлиши мумкин. Шу сабабли у касаллик эмас, аломат (симптом) сифатида қабул қилинади. Диспепсия шифокор тавсияси билан қўлланадиган айрим дори воситалари ва соғлом турмуш тарзига оид тавсияларни бажариш орқали даволанадиган ҳолатдир. Матннинг давомида “Диспепсия нима?” саволига янада батафсил жавобларни топишингиз мумкин.

Диспепсия нимани англатади?

Диспепсия — кенг тарқалган номи билан ҳазм бузилиши (ҳазмсизлик) — овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари орасида учрайдиган ҳолатлардан биридир. У, одатда, гастроинтестинал тизим деб аталадиган: оғиз, қизилўнгач, меъда, ингичка ичак, йўғон ичак ва анусни ўз ичига олган тизимдаги турли ноқулайликлар ва ҳазм муаммолари фонида юзага келади. Диспепсияга сабаб бўладиган энг муҳим омилларнинг бошида овқатланишдаги бузилишлар туради. Шу боис шифокорга мурожаат қилган беморларга биринчи навбатда ратсионни тўғрилаш ва овқатланиш тартибини йўлга қўйиш тавсия этилади. Овқатланиш тартибига қўшимча равишда мос дори-дармон билан даволаш ҳам берилиб, бу ҳолатни енгиллаштириш мумкин.

Бироқ диспепсия қисқа фурсатда ўтиб кетадиган муаммо эмас — одатда узоқ муддатли даволаш тартибларини талаб қилади. Диспепсия одатда жиддий асоратларга олиб келмаса-да, ҳаёт сифатининг пасайишига ва баъзан ижтимоий ҳаётдан чекинишга сабаб бўлиши мумкин.

Диспепсия белгилари нималардан иборат?

Диспепсия гастроентерология бўлимига мурожаат қиладиган беморларнинг муҳим қисмида учрайди. Бу ҳолат асосан меъда билан боғлиқ шикоятларни ўз ичига олади. Энг кўп учрайдиганлари: кўнгил айниши, шишиш, қорин оғриғи, овқат егандан кейин пайдо бўладиган ноқулайлик ҳисси. Диспепсиянинг айрим кенг тарқалган белгилари:

• Эрта тўйиб қолиш ҳисси: Овқат пайтида, ҳали овқат тугамасидан туриб эрта тўйиш ҳисси пайдо бўлиши.
• Овқатдан кейинги тўлишиш: Овқатдан кейинги тўқлик/тўлишиш ҳисси маълум вақт ўтса ҳам кетмаслиги ва узоқ давом этиши.
• Қориннинг юқори қисмида оғриқ: Кўкрак суягининг пастки қисми билан киндик оралиғидаги соҳада баъзан енгил, баъзан кучли оғриқ бўлиши.
• Қориннинг юқори қисмида куйдирувчи ҳиссиёт: Қориннинг юқори қисмида ёки қизилўнгачда безовта қиладиган куйдиришга ўхшаш иссиқлик ҳисси.
• Қориннинг юқори қисмида шишиш ва оғриқ: Қориннинг юқори қисмида таранглик, шишиш ва оғриқ.
• Кўнгил айниши: Қусиш ҳисси билан кечадиган, безовта қилувчи кўнгил айниши.
• Ҳаддан ташқари газ ва кекириш: Меъдада ортиқча газ тўпланиши ва бу газнинг оғиз орқали чиқиши (кекириш).

Диспепсия юқоридаги белгилар билан бирга айрим беморларда янада жиддий аломатлар билан ҳам кечиши мумкин. Қуйидагилардан бири кузатилса, албатта соғлиқ муассасасига мурожаат қилиш керак. Диспепсияга ҳамроҳ бўлиши мумкин бўлган жиддий белгилар:

• Қон аралаш ёки тўқ рангли қусиш
• Дисфагия — ютиш қийинлашуви
• Нажаснинг қора рангда бўлиши
• Сабаби тушунтириб бўлмайдиган ва тез вазн йўқотиш
• Кўкрак оғриғи
• Нафас қисиши
• Терлаш
• Меъдада гўё “бўртма” бордек ҳис қилиш
• Камқонликдан дарак бериши мумкин бўлган чарчоқ ва ҳолсизлик

Диспепсия сабаблари нималар?

Диспепсиянинг турли сабаблари бўлиши мумкин, аммо асосий сабаб — овқатланишдаги бузилишлар. Бундан ташқари, турмуш тарзи одатлари, дориларнинг ножўя таъсирлари ёки айрим яширин (асосий) касалликлар ҳам диспепсияга олиб келиши мумкин. Диспепсияга сабаб бўлиши мумкин бўлган омиллар:

Нотўғри овқатланиш услуби

Катта порсиялар, тез-тез ва шошилиб овқатланиш диспепсияга олиб келадиган муҳим омиллардандир. Ратсионда ёғли, зираворли, аччиқ, ширин, нордон, кислотали, газли, спиртли ва кофеинли таом-ичимликларнинг кўп бўлиши диспепсияни келтириб чиқариши мумкин. Овқатлангандан кейин дарҳол ётиб олиш ҳам ҳазм жараёнини секинлаштириб, диспепсияни кучайтириши мумкин.

Турмуш тарзи одатлари

Баъзи турмуш тарзи одатлари диспепсияни қўзғатиши мумкин. Масалан, камҳаракатлик ва кераксиз дори истеъмоли. Диспепсияга сабаб бўлиши мумкин бўлган одатлардан айримлари:

• Умуман жисмоний фаоллик қилмаслик, камҳаракат ҳаёт
• Чекиш
• Мунтазам спиртли ичимлик истеъмоли
• Ҳаддан ташқари стресс
• Сурункали касалликлар туфайли мунтазам дори қабул қилиш
• Кераксиз ёки меъёридан ортиқ қабул қилинадиган: оғриқ қолдирувчилар, яллиғланишга қарши дорилар ва антибиотик туридаги дори воситалари

Тиббий ҳолатлар

Турли тиббий ҳолатлар диспепсияга сабаб бўлиши мумкин. Диспепсияни келтириб чиқариши мумкин бўлган касалликлардан айримлари:

• Рефлукс
• ИИБС — ирритабел ичак синдроми
• Пептик яра — меъда яралари
• Ошқозон ости бези ёки ўт йўллари аномалиялари
• Лактоза ва глутен интолеранси
• Гастропарез — “меъда сустлиги/тембеллиги”
• Гастрит
• Селиакия
• Ўт пуфагида тошлар
• Қабзият
• Панкреатит
• Мезентерик ишемия — ичак томирларининг тиқилиб қолиши
• Қандли диабет 
• Қалқонсимон без касалликлари
• Меъда саратони

Диспепсия қандай ташхис қилинади?

Диспепсиядан шикоят қилиб шифокорга мурожаат қилган беморларга аввало овқатланиш одатлари ва тиббий ҳолати ҳақида саволлар берилади. Кейин бемор жисмоний кўрикдан ўтказилади. Шифокор аниқлаган дастлабки белгилар асосида зарур бўлса қўшимча текширувлар тайинланади. Энг кўп қўлланадиган усуллардан бири — овқат ҳазм қилиш тизимида муаммо бор-йўқлигини текшириш учун қорин рентгени. Енгил ёки ўртача даражадаги аломатларда ушбу усуллар кўпинча етарли бўлади.

Аммо аломатлар кучли бўлса, тўсатдан бошланган бўлса ёки бемор ёши 55 дан катта бўлса, янада чуқур тиббий баҳолаш талаб қилиниши мумкин. Бундай ҳолатларда қўлланадиган таҳлил ва текширувлар:

• Лаборатор таҳлиллар: Темир танқислиги, қалқонсимон без (тироид) ва шунга ўхшаш диспепсияга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларни аниқлаш учун.
• Нафас ва нажас тестлари: Пептик яра билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган ҳолатларни аниқлаш учун.
• Эндоскопия: Юқори овқат ҳазм қилиш тизими касалликларини аниқлаш ва зарур бўлса намуна олиш учун қўлланади. Эндоскопия орқали диспепсияни қўзғатиши мумкин бўлган пептик яра, рефлукс ва яллиғланишли касалликлар аниқланиши мумкин.
• БТ тарамаси : Ушбу тасвирлаш усули орқали диспепсияга сабаб бўлиши мумкин бўлган ичак тутилиши каби ҳолатларни аниқлашга ёрдам беради.

Диспепсияни даволаш қандай бўлади?

Диспепсия кўпинча енгил кечади ва агар асосий (яширин) сабаб бўлмаса, ўз-ўзидан ўтиб кетиши мумкин. Аммо тез-тез такрорланса ёки ўзи ўтиб кетмаса, шифокор тавсияси билан қўлланадиган дори воситалари ва уй шароитида бажариладиган айрим усуллар билан енгиллашиши мумкин. Диспепсия даволашида қўлланадиган усуллардан баъзилари:

• Шифокор ёзиб берган: ҳазмни тартибга солувчи, меъда кислотасини ва меъда оғриғини камайтирувчи дориларни қабул қилиш
• Ҳазм бузилишига сабаб бўладиган маҳсулотлардан сақланиб, ҳазми осон таомларга ўтиш
• Кичик порсияларда ва секин овқатланиш
• Уйқуга яқин вақтда овқат емай қўйиш
• Спиртли ичимлик ва чекишни тўхтатиш
• Кофеинли ичимликларни чеклаш
• Шифокор назоратисиз ўзбошимчалик билан дори қабул қилмаслик
• Вазнни назорат қилиш
• Стресс ва безовталик (кайғу)ни назорат остида ушлаш
• Ҳазмни енгиллаштириш учун мунтазам жисмоний машқлар қилиш
• Меъда ва ҳазмга ёрдам бериши айтиладиган ўсимлик чойлари: ялпиз-лимон, зира, арпабодиён (резене), мойчечак (папатя) каби чойларни истеъмол қилиш
• Уйқу пайтида меъда кислотасининг юқорига чиқишини камайтириш учун бош ва елкани баландроқ тутадиган ёстиқдан фойдаланиш

Агар сизда диспепсия белгилари бўлса, соғлиқ муассасасига мурожаат қилиб, кўрик ва тиббий баҳолаш натижасига кўра тўғри даволанишни олишингиз мумкин.