by Диққат этишмаслиги инсоннинг атроф-муҳитдаги ёки ички фаолиятидаги бирор нарсага тўлиқ эътибор қаратиш қобилиятининг сустлиги билан тавсифланади. Бу ҳолат кўпинча болаларда аниқланса-да, катталарда ҳам учрайди. Диққат этишмаслиги кўпинча фаоллик ва импулсивлик билан бирга намоён бўлиши мумкин, аммо ҳар доим ҳам бу ҳолатлар бирга бўлавермайди. Айрим одамлар фақатгина эътиборини жамлай олмасликдан азият чекишади. Диққат этишмаслиги мустақил муаммо сифатида қаралиши мумкин бўлса-да, у баъзида бошқа неврологик ёки руҳий саломатлик муаммолари билан боғлиқ бўлади. Ҳар бир инсон баъзан диққатини жамлай олмайди, аммо бу ҳолат кундалик ҳаётга жиддий таъсир қилса, уни тиббий муаммо сифатида кўриб чиқиш керак бўлади.
Mavzu davomida
Диққат этишмаслигининг сабаблари
Диққат этишмаслигининг сабаблари мураккаб ва кўп омилли ҳисобланади. Бу муаммо генетик омиллар, нерв тизимининг ривожланишидаги ўзгаришлар, ҳомиладорлик даврида ёки эрта болаликда юзага келган муҳит омиллари билан боғлиқ бўлиши мумкин. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бу ҳолат наслдан-наслга ўтиши эҳтимоли юқори. Бундан ташқари, ҳомиладорлик вақтида онанинг спиртли ичимликлар ёки зарарли дорилар истеъмол қилиши, чекиш, стрессли ҳолатлар диққат этишмаслигининг ривожланишига сабаб бўлиши мумкин. Яна бир муҳим омил бу – болалик даврида бош мия жароҳатлари ёки кислород етишмовчилиги билан боғлиқ ҳолатлар. Озиқланишдаги мувозанатсизлик, стресс, уйқу етишмовчилиги ва атроф-муҳитдаги салбий омиллар ҳам диққат муаммоларини кучайтириши мумкин.
Диққат этишмаслигининг белгилари
Диққат этишмаслигининг энг кўзга кўринадиган белгиларидан бири бу – узоқ вақт давомида бир вазифага эътибор беришда қийналишдир. Одамлар топшириқни охиригача бажармасдан чалғиб қолишади, тез-тез нималарнидир унутишади, уюшмаган ва тартибсиз бўлишади. Улар суҳбат давомида эътиборини йўқотиши, кўрсатмаларга эътибор бермаслиги, нотўғри тушуниши мумкин. Болаларда бу ҳолат ўқишда қийинчиликлар, уй вазифаларини унутиш, ўйин ўйнаётганда тез зерикиш каби кўринади. Катталарда эса бу ўзини вақтни нотўғри бошқаришда, ишларда кечикишларда, доимий кечикишларда ва режаларни охиригача бажармасликда намоён бўлади. Кўп ҳолларда инсонлар ўзларига берилган вазифани бажараётганда ҳар хил майда чалғитувчи нарсаларга ҳаддан ташқари эътибор қаратиб қўядилар.
Диққат этишмаслигининг турлари
Диққат этишмаслиги кўпинча “Диққат этишмовчилиги ва гиперфаоллик синдроми” (ДЕГС ёки АДҲД) билан боғланади. Бу синдром уч асосий шаклда бўлади: фақат диққат этишмаслиги устун бўлган шакл, фақат гиперфаоллик ва импулсивлик устун бўлган шакл ва аралаш шакл. Фақат диққат этишмаслиги устун бўлган ҳолатда инсон суст, оромкурси, бефарқ кўринади, лекин ички фаолиятида чалкашликлар бўлади. Гиперфаоллик ва импулсивлик устун бўлган шаклда эса инсон доим ҳаракатда, гапга киришмайдиган ва тез-тез фикр алмашадиган бўлади. Аралаш шакл эса энг кенг тарқалган бўлиб, ҳар икки белгилар тўлиқ намоён бўлади. Бу турларнинг ҳар бири алоҳида ёндашувни ва турли хил даволаш усулларини талаб қилади.
Ташхис қўйиш жараёни
Диққат этишмаслигини аниқлаш жараёни бир нечта босқичларни ўз ичига олади. Ташхис қўйишда психологик тестлар, суҳбатлар, ўқитувчи ва ота-оналарнинг кузатувлари асос бўлади. Бу ҳолатда бошқа муаммоларни истисно қилиш муҳим, масалан, эшитиш ёки кўришдаги муаммолар, депрессия, ташвиш бузилишлари. Баъзида неврологик текширувлар ҳам ўтказилади. Мутахассислар одатда беморнинг ҳаёти, иш фаолияти, ўқиши, ижтимоий муносабатлари каби соҳаларга таъсир даражасини баҳолайди. Одатда бу ташхис болаликдан бошлаб мавжуд бўлган белгилар асосида қўйилади, лекин баъзида катталарда ҳам аниқланиши мумкин. Ташхисни фақат малакали шифокор ёки психолог қўйиши лозим.
Диққат этишмаслигини даволаш усуллари
Диққат этишмаслигини даволашда бир нечта ёндашувлар мавжуд. Дори воситалари, психотерапия, муомала терапияси, ўқитиш стратегиялари ҳамда кундалик ҳаётни ташкил этиш бўйича маслаҳатлар киритилади. Кўплаб ҳолларда психостимуляторлар ёки норепинефринни таъсир қилувчи дорилар белгиланади. Бу дори воситалари диққатни жамлашга ёрдам беради, импулсивликни камайтиради ва ўз-ўзини назорат қилишни яхшилайди. Терапия эса инсоннинг ўзига бўлган ишончини ошириш, стресс билан курашиш ва муайян вазиятларда тўғри муносабатда бўлишни ўргатади. Болалар учун махсус таълим методлари ва ота-оналар учун тарбиявий тренинглар ҳам муҳим рол ўйнайди. Кундалик режа тузиш, эслатмалар қўйиш, мукофот тизими яратиш ва стрессдан қочиш усулларини ўрганиш ҳаётни сезиларли даражада енгиллаштириши мумкин.
Диққат этишмаслигининг таъсири
Агар диққат этишмаслиги даволанмаса ёки тўғри бошқарилмаса, бу ҳолат инсон ҳаётининг барча соҳаларига салбий таъсир кўрсатади. Ўқувчиларда бу баҳоларнинг пасайишига, ўқишга бўлган қизиқишнинг йўқолишига олиб келади. Катталарда эса ишдаги унумдорлик камаяди, ижтимоий муносабатларда муаммолар юзага келади, оилавий низолар кучаяди. Импулсивлик билан боғлиқ қарорлар эса молиявий ёки ҳуқуқий муаммоларга олиб келиши мумкин. Ўз-ўзига бўлган баҳо тушиб кетади, бу эса депрессияга, ташвишга, ижтимоий изолятсияга олиб келади. Айниқса, диққат этишмаслиги билан бирга бошқа руҳий ҳолатлар ҳам бўлса, бу инсон саломатлиги учун жиддий хавф туғдиради.
Профилактика ва ҳаёт тарзи ўзгаришлари
Диққат этишмаслигини олдини олиш ёки камайтиришда тўғри турмуш тарзи муҳим рол ўйнайди. Бола туғилишидан олдин онанинг соғлом турмуш тарзига амал қилиши, стрессдан сақланиши, зарарли одатлардан воз кечиши керак. Болалик даврида болага эътибор бериш, уни тинглаш, унга тўғри вақт ажратиш муҳим. Уйқу гигиенасига амал қилиш, соғлом овқатланиш, жисмоний фаоллик ҳам эътибор жамланишини яхшилайди. Технологияларни ҳаддан ташқари ишлатишдан сақланиш, болалар ва катталарга бир хил вақт оралиғида танаффуслар бериш тавсия этилади. Кундалик режа тузиш, муҳим вазифаларни кичик босқичларга бўлиш, стрессни камайтирувчи машғулотлар билан шуғулланиш диққатни тўплаб ишлашга ёрдам беради.
Хулоса
Диққат этишмаслиги оддий “хаёлпарастлик” эмас, балки жиддий тиббий ва психологик эътибор талаб қиладиган муаммо ҳисобланади. Бу ҳолат инсоннинг ўрганиши, ишлаши, ижтимоий муносабатлари ва умумий ҳаёт сифатига сезиларли таъсир кўрсатади. Эрта ташхис, тўғри даволаш, мувофиқлаштирилган ёрдам ва онгли ҳаёт тарзи орқали бу ҳолатни назорат қилиш ва ҳаётни енгиллаштириш мумкин. Муҳими, инсон ёки бола бу ҳолатда ёлғиз эмаслигини ҳис қилсин, атрофдагилар эса уни тушунишга ва қўллаб-қувватлашга ҳаракат қилсинлар.
