Коронар артерия касаллиги нима?

Коронар артерия касаллиги нима?

Коронар артерия касаллиги – юрак атрофидаги коронар артерияларнинг торайиши ёки тиқилиб қолиши туфайли юрак этарли даражада кислородли қон олмаслиги натижасида юзага келадиган касаллик. Коронар артериялар юракнинг ўзига олиб борадиган асосий қон томирлари бўлиб, юрак мушакларининг соғлом ишлаши учун зарур бўлган кислород ва озуқа моддаларини олиб боришни тамилайди.

Коронер артер касаллиги одатда артериялар деворларида бляшка деб аталадиган ёғли модданинг тўпланиши натижасида юзага келади. Бу бляшка артерияларнинг торайиши ва қон оқимини блокировка қилиши мумкин. Бу юракнинг ишлашини қийинлаштириши мумкин, бу кўкрак оғриғи ёки юрак хуружи каби жиддий муаммоларга олиб келади.

Коронер артер касаллиги учун хавф омиллари орасида чекиш, юқори қон босими, юқори холестерин, диабет, ортиқча вазн, ҳаракатсиз турмуш тарзи ва генитик омиллар киради. Коронер артерия касаллигини даволаш касалликнинг оғирлиги ва белгиларига қараб фарқ қилиши мумкин ва турмуш тарзини ўзгартириш, дори-дармонлар, ангиопластика ёки коронар артер бйпасс оператсияси каби усуллардан фойдаланиш мумкин.

Эпидемиология ва этиологияси

Коронар артерия касалликларидан ўлим сони дунё бўйлаб, айниқса ривожланган мамлакатларда анча юқори. Худди шундай Ўзбекистонда ҳам коронар артерия касалликларидан ўлим кўп учрайдиган ўлим сабабларидан бири ҳисобланади.

Коронер артер касаллиги эркакларда аёлларга қараганда кўпроқ учрайди, аммо аёлларда ҳам кенг тарқалган. Кекса одамлар ва ирсий мойиллиги бўлганлар ҳам коронар артерия касаллиги хавфи остида. Бироқ, турмуш тарзини ўзгартириш (масалан, мунтазам жисмоний машқлар, соғлом овқатланиш, чекишни ташлаш) ва тиббий муолажалар (масалан, дори-дармонлар, ангиопластика, бйпасс жарроҳлиги) коронар артер касаллиги хавфини камайтириши ва касалликнинг ривожланишини секинлаштириши мумкин.

Коронар артерия касаллигининг сабаблари

Коронер артерия касаллиги кўпинча атеросклероз деб аталадиган жараён билан боғлиқ.

Атеросклероз жараёни артериал деворларда холестерин, ёғ, калсий, фибрин (ивиш омили) ва бошқа моддаларнинг тўпланиши билан бошланади. Ушбу моддалар вақт ўтиши билан артерия деворларида бляшка қатлами ҳосил қилади ва торайтиради, қон оқимига тўсқинлик қилади. Бундай торайиш ёки тиқилиб қолиш натижасида юрак мушаклари етарлича кислородли қон ололмайди ва бунинг натижасида юрак хуружи, кўкрак оғриғи, юрак этишмовчилиги каби жиддий соғлиқ муаммолари пайдо бўлиши мумкин.

Коронер артерия касаллигининг хавф омилларига қуйидагилар киради:

• Юқори холестерин ва триглитсеридлар даражаси
• Гипертензия
• Қандли диабет
• Семизлик ёки ортиқча вазн
• Чекиш
• Носоғлом турмуш тарзи
• Стресс

Ушбу хавф омилларини назорат қилиш, турмуш тарзини ўзгартириш (масалан, соғлом овқатланиш, мунтазам жисмоний машқлар, чекишни ташлаш) ва тиббий муолажалар (масалан, қон босими ва холестеринни камайтирадиган дорилар, қонни суюлтирувчи воситалар, бйпасс оператсияси) секинлашиши мумкин.

Ташхис усуллари

Коронар артерия касаллиги ташхиси симптомларни баҳолаш, физик текширув, касаллик тарихи, хавф омиллари ва диагностика тестлари орқали амалга оширилади. Коронер артерия касаллиги учун ишлатиладиган диагностик тестлар қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

Электрокардиограмма (ЭКГ): Ушбу тест юракнинг электр фаоллигини ўлчайди. ЭКГ юрак хуружи пайтида ёки коронар артерия касаллиги туфайли юрак мушакларининг шикастланишини кўрсатади.

Жисмоний машқлар тести: Жисмоний машқлар тести беморнинг юрак ритмини, қон босимини ва нафас олишини кузатишда юрак мушаклари қандай жавоб беришини кўрсатади. Жисмоний машқлар тести пайтида бемордан велосипед ёки югуриш йўлакчасидан фойдаланиш сўралади.

Стресс тести: Стресс тести юракнинг стресс остида қандай жавоб беришини ўлчайди, машқлар тести ўрнига дори-дармонларни қўллайди. Ушбу тест юрак хуружи хавфини тахмин қилиш учун ишлатилиши мумкин.

Экокардиёграфия: Бу тест товуш тўлқинлари ёрдамида юракни визуализатсия қилиш имконини беради. Экокардиёграфия юрак мушакларининг кучини ва ҳаракатини ва юрак клапанларининг фаолиятини баҳолаш учун ишлатилади.

Коронар ангиография: Ушбу тест коронар артерияларнинг рентгенограммасини олиш орқали юрак хуружи хавфини баҳолайди.

Компютер томографияси : Ушбу тест компютер томографияси (КТ) аппарати ёрдамида коронар артерияларнинг батафсил тасвирларини яратади. КТ юрак хуружи хавфини баҳолаш ва коронар артерия касаллиги даражасини баҳолаш учун ишлатилади.

Коронар артерия касаллигининг олдини олиш

Коронер артер касаллигининг олдини олиш учун қуйидаги тавсияларга амал қилиш мумкин:

Соғлом овқатланиш: юрак соғлиғи учун юқори толали, кам ёғли ва кам тузли диетага риоя қилиш керак. Бундан ташқари, мева, сабзавотлар, доналар, ёғсиз оқсиллар ва соғлом ёғларни ўз ичига олган парҳезга риоя қилиш керак.

Жисмоний фаоллик: Мунтазам жисмоний фаолият юрак соғлиғини яхшилайди ва коронар артерия касаллиги хавфини камайтиради. Кунига камида 30 дақиқа машқ қилиш тавсия этилади.

Чекиш ва спиртли ичимликларни истеъмол қилишдан сақланиш: Чекиш ва спиртли ичимликларни кўп миқдорда ичиш коронер артерия касаллиги хавфини оширади.

Стрессни бошқариш: Стресс юрак соғлиғига таъсир қилиши мумкин. Стрессни бошқариш учун ёга, медитатсия ва чуқур нафас олиш каби усуллардан фойдаланиш мумкин.

Қон босимини назорат қилиш: Юқори қон босими коронар артерия касаллиги хавфини оширади. Қон босимини мунтазам равишда текшириш ва назорат қилиш керак.

Холестеринни назорат қилиш: Юқори холестерин даражаси ҳам коронар артерия касаллиги хавфини оширади. Холестерин даражасини соғлом овқатланиш, мунтазам жисмоний машқлар ва дори-дармонлар каби усуллар билан назорат қилиш мумкин.

Қандли диабетни назорат қилиш: Қандли диабет билан оғриган беморларда коронар артерия касаллиги хавфи юқори. Қандли диабетни назорат остида ушлаб туриш коронар артерия касаллиги хавфини камайтиради.