Овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари

Оғиз бўшлиғи, ҳалқум, қизилўнгач, ошқозон, ингичка ичак, йўғон ичак ва анус — овқат ҳазм қилиш тизимининг аъзоларидир. Шу аъзоларга оид касалликлар овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари гуруҳига киради. Бу касалликлар тури ва оғирлик даражасига қараб турлича кечиши мумкин, бироқ беморларда кенг кўламли муаммоларга сабаб бўлиши, даволанмаса эса жиддий асоратларни келтириб чиқариши мумкин.

Овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари шифохоналардаги гастроентерология бўлими (гастроентерология клиникаси) мутахассислиги доирасига киради. Ташхис ва даволаш ишлари ушбу бўлимларда гастроентеролог шифокорлар томонидан амалга оширилади.

Овқат ҳазм қилиш тизимига оид исталган аъзо жойлашган соҳада оғриқ, ноқулайлик ҳисси, ҳожатга чиқиш билан боғлиқ муаммолар, кўнгил айниши ва қусиш каби шикоятлар — бу касалликларнинг кенг тарқалган белгиларидандир. Шундай шикоятлар билан шифохонага мурожаат қилган одамларда гастроентерологик касалликлар эндоскопик текширувлар натижасида кўпинча осон аниқланиши мумкин.

Қуйида энг кўп учрайдиган овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари келтирилади:

Рефлукс касаллиги

Рефлукс касаллиги — ошқозон таркибининг қизилўнгачга қайта чиқиб кетиши билан тавсифланадиган овқат ҳазм қилиш тизими касаллигидир. Қисқа давом этиши ва қизилўнгачда сезиларли шикастланиш чақирмаслиги сабабли, кўпинча беморлар буни пайқамайди.

Бироқ бу ҳолат кун давомида тез-тез такрорланса, ҳатто уйқу вақтида ҳам юз берса, янада жиддий манзара ҳақида гап кетади ва у патологик рефлукс деб аталади. Бу ҳолат ривожланишида асосий омил — қизилўнгач билан ошқозон туташган жойдаги “клапан” (сфинктер) тизимининг бўшашиб қолишидир.

Ошқозон суюқлиги юқори кислоталиликка эга бўлгани учун патологик рефлуксда қизилўнгачда яра ва эрозия каби шикастланишлар пайдо бўлиши мумкин. Шунингдек, кўкрак соҳасида куйдирувчи ачишиш, ютиш қийинлашиши ва оғизга нордон суюқлик келиши каби муаммолар ҳам кўп учрайди.

Рефлуксни даволаш жараёнида вазнни назорат қилиш, зарур турмуш тарзи ўзгаришларини киритиш, овқатланишни режалаштириш, дори воситаларини қабул қилиш, айрим ҳолатларда эса жарроҳлик аралашувлар қўлланади. Даволанмаса, қизилўнгачнинг пастки қисмида торайиш юзага келиши мумкин.

Гастрит

Ошқозоннинг шиллиқ қаватида (мукозасида) юзага келадиган яллиғланишлар гастрит ёки ошқозон яллиғланиши деб аталади. У ўткир гастрит ва сурункали (хроник) гастрит кўринишларига бўлинади. Сурункали гастритнинг энг кенг тарқалган сабаби — геликобактер пилори (Ҳеликобактер пйлори) деб аталадиган бактерия мавжудлигидир. Бу бактерия овқат орқали организмга кириб, ошқозонга жойлашади ва шу ерда гастрит деб аталадиган яллиғланишларни келтириб чиқаради.

Шунингдек, у ошқозон ва ингичка ичак яралари ҳамда овқат ҳазм қилиш тизими саратонларининг ривожланишида ҳам рол ўйнаши маълум. Даволашда одатда ошқозон кислоталилигини камайтирувчи антатсид (антиасид) дори воситалари қўлланиб, шикастланган жойларнинг битиши таъминланади. Агар гастрит бактерия сабабли бўлса, антибиотиклар билан даволаш ҳам ўтказилиши керак.

Ошқозон яраси (гастрик яра)

Ошқозон тўқимасининг турли сабаблар билан шикастланиши, ошқозон суюқлиги ва ҳазм шираларининг таъсири натижасида шикастланган қисмда емирилиш ва яра пайдо бўлиши ошқозон яраси деб аталади. Худди шундай ҳолат ўн икки бармоқ ичакда ҳам юз бериши мумкин, бундай яралар ўн икки бармоқ ичак яра деб аталади.

Касалликнинг энг кенг тарқалган сабаби геликобактер пилори инфексияси бўлса-да, бундан ташқари генетик мойиллик, стресс, нордон таомларни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш, спиртли ичимликлар, чекиш ва қаҳва одати каби омиллар ҳам сабаб бўлиши мумкин.

Даволанмаса, ошқозон деворининг тешилиши (перфоратсия) юз бериб, қорин бўшлиғида суюқлик тўпланишига олиб келиши мумкин. Даволашда парҳез, дори воситалари ва жарроҳлик аралашувлар қўлланади.

Ҳазм бузилиши

Қориннинг юқори қисмида дам бўлиш, босим ҳисси ва оғриқ билан намоён бўладиган диспепси — одатда овқатдан кейин доимий сезиладиган ҳазм бўлмаслик (ҳазм бузилиши) ҳиссидир.

Бу кўпроқ алоҳида мустақил касалликдан кўра, гастроезофагеал рефлукс, яра ёки ўт пуфаги касалликлари билан боғлиқ иккиламчи безовталикдир. Бундай муаммо бўлганда овқат миқдорини камайтириб, оз-оздан, тез-тез овқатланиш режимини йўлга қўйиш тавсия этилади; шифокор зарур деб ҳисобласа, дори билан даволаш ҳам қўлланади.

Қабзият ва ич кетиши

Қабзият — ичак ҳаракатлари секинлашиб, ҳафтасига ҳожатга чиқиш сони 3 мартагача ёки ундан ҳам кам бўлиб қолиши ҳолатидир. Бунда қорин соҳасида дам бўлиш, оғриқ ва ноқулайлик ҳисси пайдо бўлади. Етарли суюқлик ичмаслик, ратсионда толали (клетчаткали) маҳсулотларнинг камлиги, сабзавот ва меваларни етарли истеъмол қилмаслик, камҳаракат турмуш тарзи каби омиллар қабзиятга олиб келиши мумкин.

Ич кетиши эса бунинг аксинча: кунига 2 марта ёки ундан кўп, одатдагидан юмшоқ ёки суюқ нажас келиши билан кечади. Ич кетиши (диарея) ичак инфексиялари сабабли юзага келиши мумкин, шунингдек овқатланиш тартибининг бузилиши ёки овқат ҳазм қилиш тизими касалликларининг белгиси сифатида ҳам намоён бўлади. Асосан овқатланиш тартибини тўғрилаш, инфексия бўлса унга қарши даволаш ўтказиш орқали қабзият ва ич кетиши муаммоларини бартараф этиш мумкин.

Яра­ли колит ва Крон касаллиги

Крон касаллиги оғиздан анусгача бўлган бутун овқат ҳазм қилиш тизимида зарарланиш бериши мумкин бўлса-да, кўпинча ингичка ва йўғон ичакларда ривожланадиган яллиғланишли касалликдир. Ҳаёт учун хавфли даражага етиши мумкин бўлган бу касаллик жиддий даволаш жараёнини талаб қилади.

Шунга ўхшаш касаллик — яра­ли колит эса организмнинг ўзига-ўзи ҳужум қилиши натижасида ривожланадиган аутоиммун касалликдир. Иммун тизимининг ўз ҳужайраларига қарши “кураш” бошлаши оқибатида ичакда яралар ҳосил бўлиши кузатилади. Ҳар иккала касалликда ҳам даволашнинг асосида касалликка мос парҳез ётади. Бундан ташқари дори воситалари ҳам қўлланади..

Саратонлар

Овқат ҳазм қилиш тизими аъзоларидан бирида ёки бир нечтасида ривожланадиган ёмон сифатли ўсмалар овқат ҳазм қилиш тизими саратонларини ташкил этади. Улар орасида энг кўп учрайдиганлари: қизилўнгач саратони, ошқозон саратони ва йўғон ичак (колон) саратонидир.

Барча саратон турларида бўлгани каби, бу ҳолатларда ҳам эрта ташхис ҳаётий аҳамиятга эга. Саратон кеч босқичга ўтганида овқат ҳазм қилиш тизими аъзоларининг бир қисми ёки деярли барчасини олиб ташлашга тўғри келиши мумкин; бу эса организмнинг озиқланиш механизмини кескин бузади. Шунинг учун бу касалликларни эрта даврда аниқлаб даволаш ниҳоятда муҳимдир.

Ошқозон ости безининг яллиғланиши

Ошқозон ости безининг яллиғланиши ва бунинг натижасида безнинг турли даражада шикастланиши панкреатит деб аталади. У ўткир ва сурункали (хроник) шаклларга эга.

Ошқозон ости бези муҳим ҳазм шираларини ишлаб чиқарадиган аъзодир. Без шикастланса, овқат билан кирган моддаларнинг “қурилиш бўлаклари”га парчаланиши, демакки организмнинг асосий эҳтиёжлари таъминланиши издан чиқади. Шу сабабли жуда муҳим ҳисобланган бу касаллик аниқланган заҳоти даволашни бошлаш лозим.

Геморрой

Геморрой — анусда (йўғон ичакнинг якуний қисми) жойлашган томир тузилмаларининг шишиб катталашиши билан кечадиган овқат ҳазм қилиш тизими касаллигидир. У ички ва ташқи геморрой турларига бўлинади.

Қонаш, оғриқ, анал соҳада шиш, намлик ҳисси, қичишиш ва ҳожатга чиқишдаги тартибсизлик каби белгилар билан намоён бўладиган бу касаллик кундалик ҳаётга кучли салбий таъсир қилади. Шу боис уни албатта даволаш керак.

Жигар касалликлари

Овқат ҳазм қилиш тизимининг энг муҳим аъзоларидан бири бўлган жигарда юзага келган ҳатто энг кичик касаллик ҳам ҳазм жараёнига тўлиқ салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Сариқлик (гепатит Б ва К), сирроз, жигарда киста ва ўсмалар — жигар касалликларининг энг кўп учрайдиган турларидан.

Бу касалликларнинг барчаси жигарни шикастлаб, унинг вазифаларни бажара олмаслигига олиб келади. Шу сабабли жигар билан боғлиқ касалликларни мунтазам текширтириб туриш, бирор касаллик аниқланса даволаш режасини дарҳол бошлаш зарур.

Ўт пуфаги касалликлари

Ўт пуфаги касалликлари жуда кенг тарқалган бўлиб, ўткир муаммоларга сабаб бўлиши мумкин. Ўт пуфагида турли сабабларга кўра ҳосил бўладиган тошлар пуфак йўлини беркитиб, ўт оқимини тўсади ва пуфакнинг яллиғланишига олиб келади. Яллиғланган ўт пуфаги катталашиб, ёрилиш хавфи пайдо бўлиши мумкин.

Шунингдек, ўт пуфаги тошлари панкреатитга ҳам сабаб бўлиши мумкин. Шу боис ултратовуш (УЗИ) орқали аниқланган ўт пуфаги тошлари шифокор тавсия қилган ҳолатларда жарроҳлик йўли билан ўт пуфаги билан бирга олиб ташланиши керак. Агар инфексия бўлса, унга мос антибиотик давоси қўлланади.