by Онихофагия — бу инсоннинг ўз тирноқларини тишлаш одати ёки компулсив хатти-ҳаракатидир. Бу ҳолат психологик муаммо ҳисобланади ва кўпинча болалик даврида бошланади. Одатда бу ҳолат вақтинча туюлади, бироқ баъзи инсонларда узоқ давом этиши мумкин. Онихофагия кўпроқ стресс, хавотир, зерикиш, қўрқув, ички зиддиятлар ва руҳий босим остида намоён бўлади. Тиббиётда бу ҳолат обсесив-компулсив бузилиш билан боғлиқ бўлиши мумкин. Баъзи ҳолларда бу хатти-ҳаракат мустақил ҳолат бўлса, бошқа ҳолатларда у бошқа руҳий бузилишларнинг бир белгиси бўлиши мумкин.
Mavzu davomida
Онихофагиянинг сабаблари
Тирноқ тишлаш одати турли сабабларга боғлиқ бўлиши мумкин. Энг кенг тарқалган сабаблардан бири — психологик омиллардир. Инсонлар кўпинча ўзларини асабий, хавотирли ёки босим остида ҳис қилганда бу одатни автоматик тарзда бажарадилар. Болалар кўпинча мактабдаги муаммолар, оилавий зиддиятлар ёки дўстлар орасидаги тушунмовчиликлар туфайли тирноқларини тишлашга ўрганиб қолишади. Шунингдек, онихофагия генетик мойиллик, атроф-муҳит таъсири, тарбия ва ўрнак бўлиш ҳолатлари билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни бола ота-онасидан ёки яқин кишилардан ушбу одатни ўзлаштириб олади.
Онихофагиянинг турлари
Онихофагия енгил ва оғир шаклларда бўлиши мумкин. Енгил шаклда тирноқлар фақат бироз тишланади, асосан стресс ҳолатларида. Оғир шаклда эса тирноқлар доимий равишда шикастланади, ҳатто тери қатламига ҳам зарар етади. Айрим ҳолларда одамлар фақат битта қўл тирноқларини тишлайди, бошқа ҳолларда эса барча бармоқлардаги тирноқлар ҳам зарар кўради. Оғир ҳолатларда бу одат инфектсияларга, қон кетишига, оғриқларга ва эстетик муаммоларга олиб келади. Бу эса ўз-ўзини қадрлашда, ижтимоий ҳаётда ноқулайлик туғдиради.
Онихофагиянинг оқибатлари
Тирноқни тишлаш соғлиқ учун жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Аввало, бу одат оғиз ва тирноқ соҳасида инфексиялар тарқалишига сабаб бўлади. Тишлар шакли бузилиши, милклар яллиғланиши ёки оғиз атрофидаги тери шикастланиши мумкин. Шунингдек, тирноқ остида бактериялар, вируслар ва замбуруғлар тўпланиб, организмга осонликча кириб боради. Доимий тирноқ тишлаш тишларнинг ўзгаришига, эмалнинг емирилишига, ҳатто чайнов механизмининг бузилишига ҳам олиб келиши мумкин. Тери йиртиқлари, қон кетиши ва оғриқ бўлган жойларда яллиғланиш ривожланади. Бундан ташқари, бу ҳолат одамнинг ўзига нисбатан ишончсизлигига, ижтимоий муаммоларга, масалан, бошқалар олдида қўлларни яшириш, уялиш, ор-номус ҳиссининг пасайишига олиб келади.
Кимларда кўпроқ учрайди?
Онихофагия ҳар қандай ёшдаги одамларда учраши мумкин, бироқ у кўпроқ болалар ва ўсмирларда кузатилади. Тадқиқотларга кўра, 3-10 ёш оралиғида ушбу одат тез-тез учрайди. Одатда ўсмирлик даврида ушбу ҳолат кучаяди, чунки бу босқичда руҳий зўриқишлар, шахсийлик шаклланиши ва ташқи таъсирлар кучаяди. Айрим ҳолларда бу одат катта ёшларда ҳам сақланиб қолади. Онихофагия эркаклар ва аёллар орасида деярли тенг тақсимланган, лекин эркаклар орасида бу одат кўпроқ яширилган ҳолатда кечади.
Онихофагия нафақат жисмоний, балки психологик ва ижтимоий оқибатларга ҳам олиб келади. Бундай одатга эга одам ўзининг ташқи кўринишидан уялади, тирноқларини кўрсатмасликка ҳаракат қилади. Бу эса ўз-ўзини баҳолаш даражасининг пасайишига олиб келади. Айрим ҳолларда одамлар тирноқларининг ҳолатидан қаттиқ хижолат бўлиб, ижтимоий фаолликдан четлашадилар. Бу ҳолат ўз навбатида руҳий тушкунлик, ёлғизлик ва хавотир даражасининг ошишига олиб келади. Шу билан бирга, тирноқни тишлаш одати кўпинча ўзини назорат қила олмаслик, импулсларни тўхтата олмаслик билан боғлиқ бўлиб, бу ҳолат бошқа психологик бузилишлар — масалан, обсесив-компулсив бузилиш, ДЕҲБ (диққат етишмовчилиги ва гиперактивлик) билан бирга намоён бўлиши мумкин.
Онихофагияни даволаш усуллари
Онихофагияни даволашда энг муҳим қадам — бу муаммонинг илдиз сабаблари ва руҳий омилларини аниқлашдир. Одатда бирламчи ёндашув психологик ёрдамлардан иборат бўлади. Когнитив хулқ-атвор терапияси (КБТ) тирноқ тишлашни камайтириш ва уни бошқа соғлом одатлар билан алмаштиришда жуда самарали ҳисобланади. Бу терапия орқали одам ўз хатти-ҳаракатларини англайди, стресс ва хавотирни бошқаришни ўрганади. Баъзида психологик маслаҳатлар, масалан, оилавий маслаҳат ёки гуруҳ терапияси ҳам фойдали бўлади.
Жисмоний ёндашувлар орасида эса тирноқларга аччиқ моддали махсус лаклар суртиш, тирноқларни тўғри парвариш қилиш, маникюрга бориш ёки тирноқ устига бандаж ёки пластир ёпиштириш каби чоралар мавжуд. Шунингдек, стрессни камайтириш учун медитатсия, нафас олиш машқлари, спорт, санъат билан шуғулланиш каби усуллар ҳам фойдали ҳисобланади. Баъзи ҳолларда, айниқса обсесив-компулсив бузилиш билан боғлиқ ҳолатларда шифокор томонидан дори-дармон билан даволаш тавсия этилиши мумкин.
Олдини олиш ва назорат қилиш
Онихофагияни эрта аниқлаш ва унга нисбатан тўғри ёндашиш орқали бу одатнинг илдиз отишининг олди олинади. Болаларда бу одатнинг бошланиши дарҳол аниқланса, ота-оналар томонидан мулойим ва қўллаб-қувватловчи ёндашув орқали уни йўқотиш мумкин. Жазолаш, масхара қилиш ёки қўрқитиш бу ҳолатни кучайтириши мумкин. Ота-оналар болани рағбатлантириш, унинг эътиборини бошқа фойдали фаолиятларга қаратиш, ҳамда тирноқларни чиройли ҳолатда сақлашга ўргатиш орқали муаммони ҳал қилишлари мумкин.
