Пулс нима? Идеал юрак уриш тезлиги қандай бўлиши керак

Пулс юракнинг бир дақиқада неча марта уришини ўлчайдиган параметрдир ва одатда уришлар сони сифатида ифодаланади. Пулс юрак уриши сонини аниқлаш учун ўлчовдир ва жисмоний фаоллик, умумий саломатлик ва юрак-қон томир тизимининг интенсивлигини баҳолаш учун муҳим воситадир.

Идеал юрак уриш тезлиги инсоннинг ёши, жинси, умумий саломатлик ҳолати ва турмуш тарзига қараб ўзгаради. Аммо умуман олганда, катталар дам олиш пайтида пулс одатда 60 дан 100 гача бўлиши керак. Бироқ, бу қийматлар шахсий омилларга қараб фарқ қилиши мумкин. Мисол учун, спортчилар кўпинча дам олиш ҳолатида юрак уриш тезлиги камроқ бўлади, чунки мунтазам машқлар юрак мушакларини кучайтиради ва уларнинг янада самарали ишлашига ёрдам беради.

Пулс одатда юрак тезлигини ўлчаш орқали аниқланади. Юрак уришини ўлчаш бир дақиқа давомида пулсни ҳисоблаш ёки юрак уриш тезлиги мониторидан фойдаланиш орқали амалга оширилиши мумкин. Бироқ, замонавий технологиялар билан жиҳозланган ақлли билагузуклар ва спорт соатлари каби қурилмалар юрак уриш тезлигини ўлчашни осонлаштиради.

Идеал юрак уриш тезлигини аниқлаш инсоннинг умумий саломатлиги ва жисмоний фаоллик даражасини акс эттириши мумкин. Умуман олганда, мунтазам равишда жисмоний машқлар билан шуғулланадиган одамларнинг юрак уриш тезлиги дам олишда юрак уриш тезлигининг пастлигини ва юрак соғлиғининг яхшиланишини кўрсатиши мумкин. Бироқ, ҳаддан ташқари жисмоний машқлар ёки муайян соғлиқ муаммолари юрак уриш тезлигининг меъёрдан ташқарида бўлишига олиб келиши мумкин.Идеал юрак уриш тезлигини аниқлашдан ташқари, маълум бир мақсадли юрак уриш тезлигини ушлаб туриш ёки маълум бир жисмоний машқлар даражасида ишлаш мақсадида муайян юрак уриш тезлиги оралиғида машқ қилиш ҳам муҳимдир. Бу одамга жисмоний тайёргарлик даражасини оширишга, вазн йўқотишга ёки муайян спорт туридаги иш фаолиятини яхшилашга ёрдам беради.

Юқори пулсга нима сабаб бўлади?

Юқори юрак уриш тезлиги юқори пулсни англатади. Бу ҳолатнинг турли сабаблари бор, бунда юрак қисқарган ва томирларга юборадиган қон томирларда тезроқ кенгайиш ва қисқаришга олиб келади. Юрак этишмовчилиги, қалқонсимон без ва бўқоқ каби кўплаб касалликлар натижасида юрак уриши тезлашиши мумкин. Танада қон кетиш, шунингдек, тўқималарни этарли даражада қон билан таъминлаш учун юракнинг одатдагидан тезроқ ишлашига олиб келади. Бироқ, қон йўқотиш кучайганида, пулс камаяди, чунки юрак қоринчаларида қон камроқ бўлади. Бу ҳолат ҳаёт учун хавфлидир. Шунга қарамай, юқори иситма билан инфексиялар натижасида юзага келадиган ғайритабиий ҳарорат ошиши пулсни оширади. 

Ҳиссий ўзгаришлар, ташвиш, стресс ва зўриқиш каби вазиятлардан ташқари, оғир машқлар, спорт, югуриш, спринт каби жисмоний фаолият ҳам юқори пулс тезлигини келтириб чиқаради. Жисмоний фаолият натижасида ўз-ўзидан яхшиланадиган бу ҳолат тегишли касаллик ёки дори-дармонларни қўллаш тугагандан сўнг нормал даражага қайтади. Бу нормал ҳолат. Бироқ, пулснинг доимий тезлиги 90 ёки ундан юқори бўлса, юрак учун юқори хавф туғдиради. Бунинг сабабини аниқлаш ва зарур чораларни кўриш керак. Бундан ташқари, мунтазам машқлар вақт ўтиши билан юрак тезлигини пасайтиради. Ҳар куни бир соат юриш каби энгил спорт турлари натижасида дам олиш пайтида юрак уриш тезлигини камайтиришингиз мумкин.

Пулснинг пастлигига нима сабаб бўлади?

Пулснинг пастлиги юрак уриш тезлиги нормал қийматлардан паст бўлган ҳолатдир. Пулсни ўлчаш натижасида  бир дақиқада 40 ёки ундан кам урадиган юрак этарли миқдорда қонни ҳайдай олмайди ва организм этарли кислород билан таъминланмаганлиги сабабли тўқималар шикастланади. Бош айланиши, ҳушидан кетиш, терлаш, нерв тизимининг бузилиши ривожланади. Мия қон кетиши, ўсма, юрак касалликлари, кам фаол қалқонсимон без ва гормонал номутаносиблик каби кўплаб ҳолатлар пулснинг паст тезлигига олиб келади. Кексалик, туғма юрак касалликлари, баъзи минераллар этишмовчилиги, уйқу апнеси ва дори-дармонлар ҳам пулснинг пасайишига олиб келади. Бироқ, доимий равишда жисмоний машқлар билан шуғулланадиган одамларнинг юраги кучаяди.

Ёшга қараб юрак уриш тезлиги қандай?

Пулс мунтазам, яъни барча ёш гуруҳларида ритмик ва мунтазам бўлиши керак. Жисмоний машқлар пулсни оширганлиги сабабли, ўлчовларни 5-10 дақиқа давомида дам олишдан кейин қилиш керак. Турли жинс ва ёш диапазонларида қабул қилинган пулс қийматлари ҳар хил. Масалан, эркакларда аёлларга қараганда 7-8 та кўпроқ уриш одатий ҳолдир. Пулснинг қандай бўлиши кераклиги ҳақидаги саволга энг яхши жавоб катталар учун 80 бўлса-да, бу ёш гуруҳларига қараб ўзгаради. Соғлом ҳаёт учун текширувдан ўтишни унутманг. 

• Янги туғилган чақалоқларда пастки пулс қиймати 70, юқори қиймат 190 ва ўртача 125 бўлиши керак. 
• 1-11 ойлик чақалоқларда  пастки пулс  қиймати 80, юқори қиймат 160 ва ўртача пулс  120 бўлиши керак. 
• 12 ойликдан 2 ёшгача бўлган даврда  пулснинг пастки қиймати  80, юқори қиймати 130 ва ўртача 110 бўлиши керак.
• 2-4 ёш  оралиғида пулснинг пастки қиймати  80,  юқори қиймати  120  ва ўртача  100  бўлиши керак . 
• 4-6 ёш  оралиғида пулснинг пастки қиймати  75,  юқори қиймати  115  ва ўртача 100  бўлиши керак . 
• 6-8 ёш  оралиғида пастки плус қиймати  70, юқори қиймат  110 ва ўртача пулс 90 бўлиши керак  . 
• 8-10 ёш  оралиғида пастки пулс қиймати  70,  юқори қиймат  110 ва ўртача  пулс 90 бўлиши керак. 
• 10-12 ёш оралиғида (қизлар)  пастки пулс қиймати  70,  юқори қиймат  110 ва ўртача  90 бўлиши керак. 
• 10-12 ёш оралиғида (эркак)  пастки пулс қиймати  65,  юқори қиймат  105 ва ўртача қиймат  85 бўлиши керак. 
• 12-14 ёш  оралиғида (қизлар) пастки пулс қиймати  65,  юқори қиймат  105 ва ўртача қиймат  85 бўлиши керак. 
• 12-14 ёш оралиғида (эркак)  пастки пулс қиймати  60,  юқори қиймат  100 ва ўртача  пулс 80 бўлиши керак. 
• 14-16 ёш оралиғида (қизлар)  пастки пулс қиймати  60,  юқори қиймат  100 ва ўртача  пулс 80 бўлиши керак. 
• 14-16 ёш оралиғида (эркак)  пастки плус қиймати  55,  юқори қиймат  95 ва ўртача қиймат  75  бўлиши керак . 
• 16-18 ёш оралиғида (қизлар)  пастки пулс қиймати  55,  юқори қиймат  95 ва ўртача қиймат  75 бўлиши керак. 
• 16-18 ёш оралиғида (эркак)  пулснинг пастки қиймати  50,  юқори қиймати  90 ва ўртача  қиймати 70 бўлиши керак. 
• 18 ва ундан катта ёшдагилар  учун пулснинг пастки қиймати  60,  юқори қиймати  100 ва ўртача 80  бўлиши керак. 

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, юрак уриши инсоннинг умумий соғлиғини баҳолаш, жисмоний машқлар даражасини аниқлаш ва юрак-қон томир тизимини кузатиш учун муҳим ўлчовдир. Бироқ, ҳар бир шахснинг идеал юрак уриши ҳар хил ва шахсий омилларни ҳисобга олган ҳолда аниқланиши керак. Доимий жисмоний машқлар қилиш, соғлом овқатланиш ва шифокор назорати остида соғлиғингизни кузатиш идеал юрак уриш тезлигини ва умумий саломатликни сақлашнинг калитларидан биридир.