Тератоген нима

Тератоген — бу эмбрион ва ҳомилада туғма нуқсонларни келтириб чиқарадиган модда сифатида маълум. Баъзи дорилар ёки кимёвий моддалар тератогенларга мисол сифатида қабул қилинади. Айниқса, ҳомиладорлик даврида бундай моддалар таъсирига тушиш турли касалликларнинг пайдо бўлишига олиб келиши мумкин.

Тератогенлар эмбрионга зарар етказади. Чақалоқларда туғма нуқсонларга сабаб бўлади. Улар ҳомила аномалияларини келтириб чиқариши билан машҳур.

Тератоген нима?

Ҳомиладорлик даврида бўлажак оналар баъзи моддаларни истеъмол қилиши ёки улардан нафас олиши мумкин. Таъсир остида қолган моддаларнинг бир қисми зарарли таркибга эга бўлиши эҳтимоли бор. Ушбу зарарли таркибий қисмлар тератоген деб аталади.

Ушбу моддалар ҳомилада туғма структуравий ёки баъзи функсионал бузилишларга сабаб бўлади. Тератогенлар, шунингдек, органларнинг ривожланиш жараёнига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Органларнинг ривожланиш даврида орган нуқсонлари пайдо бўлишига олиб келади. Бу ҳолат доимий ёки вақтинчалик соғлиқ муаммоларининг юзага келишига сабаб бўлиши мумкин.

Тератогенлар нафақат чақалоққа, балки онага ҳам зарар етказиши мумкин.

Мунтазам қабул қилинадиган баъзи дори воситалари, радиатсия ёки инфексиялар тератоген сифатида танилган. Ҳомиладорлик даврида аёллар қабул қиладиган ушбу дорилар ёки инфексия ҳолати тератоген бўлиши мумкин. Бундай вазиятда ҳам ҳомилада функсионал бузилишлар юзага келиши, ҳам бўлажак онада турли соғлиқ муаммолари пайдо бўлиши мумкин.

Шу сабабли, ҳомиладорлик давридаги аёлларга шифокор назоратини канда қилмаслик ва шифокорлар тавсия этган дорилардан ташқари бошқа дори воситаларини ишлатмаслик тавсия этилади. Бу жараёнда шифокор кўрсатмаларига риоя қилиш зарур.

Тератоген турлари қандай?

Тератогенлар ўз ичида таснифланади. Бу таснифлаш тератогеннинг хусусиятларига, таъсир қиладиган органларига ва таъсир даражасига қараб белгиланади. Тератогенлар тўрт хил тоифага ажратилади.

Жисмоний тератогенлар

Радиатсия таркибли таъсирлар жисмоний (физик) тератогенлар деб аталади. Одатда тиббий тасвирлаш (рентген, томография) жараёнида ҳомила зарар кўриши мумкин.

Кимёвий тератогенлар

Кимёвий тератогенлар истеъмол қилинган баъзи моддаларга боғлиқ ҳолда юзага келади. Айниқса, алкогол ва тамаки (сигарета) истеъмоли кимёвий тератогенлар сифатида таснифланади. Кимёвий тератогенга яна бир мисол сифатида дори воситаларини келтириш мумкин. Қабул қилинган дориларнинг таркиби тератоген моддаларни ўз ичига олиши мумкин.

Саноат кимёвий моддалари ҳам ушбу тоифага киради. Айниқса, босмахона ёки саноат каби муҳитларда ишлайдиган одамлар мунтазам равишда ушбу ҳидлардан нафас олишлари мумкин. Эритувчи ҳиди, бўёқ ҳиди ва шу каби ҳидлар кимёвий тератогенлар қаторига киради.

Биологик тератогенлар

Баъзи юқумли касалликлар биологик тератогенлар тоифасига киради. Бу ҳолат вирусли инфексияларга боғлиқ ҳолда кузатилиши мумкин. Вирусли гепатит, замбуруғли инфексиялар ва шунга ўхшаш ҳолатлар биологик тератогенлардир.

Озиқланишга боғлиқ тератогенлар

Мувозанатсиз овқатланиш ёки етарли даражада озиқланмаслик тератоген пайдо бўлишига олиб келади. Овқатланиш бузилиши (Эатинг дисордерс) мавжуд шахсларда ҳам бу ҳолат учрайди. Ҳомиладорлик давридаги аёлларда кузатиладиган фолий кислотаси (фолик асид) етишмовчилиги ҳам озиқланишга боғлиқ тератогенлар синфига киради.

Тератогенларнинг таъсири қандай?

Тератогенларнинг ўзига хос таъсир механизмлари мавжуд. Бу ҳолат тератогенларни таснифлашда ҳам муҳим рол ўйнайди. Тератоген ҳомиланинг ДНК тузилишига бевосита зарар етказиши мумкин. Бу эса ҳужайра бўлинишида баъзи муаммоларни келтириб чиқаради.

Шунингдек, у ҳужайранинг ихтисослашув жараёнини бузади. Ҳужайра ихтисослашувининг бузилиши эса органлар, тўқималар ва ҳужайраларнинг ғайритабиий ривожланиш жараёнига киришига сабаб бўлади. Ҳомиладорлик давридаги аёлларнинг тератоген таъсирига учраши гормонал муаммоларга ҳам олиб келади. Айниқса, қалқонсимон без гормони бу жараёнда салбий таъсир кўради. Гормонларнинг салбий таъсир остида қолиши ҳомилага зарар берадиган ҳолат сифатида маълум.

Баъзи тератогенлар эса апоптоз (апоптосис) жараёнига, яъни органлар ва тўқималарнинг тўғри дастурлаштирилишини таъминлайдиган ҳужайра ўлими жараёнига таъсир қилади. Тератоген турлари турли хил таъсир механизмларига эга. Бироқ, умумий қилиб айтганда, ҳар бир тератоген тури органлар ва ҳужайраларнинг ғайритабиий ривожланишига сабаб бўлади. Шу билан бирга, ҳомила ёки эмбрионга зарар етказади.

Тератогеннинг зарарлари нимада?

Тератоген таъсирига тушишнинг бир қанча зарарлари бор. Бу зарарлар ҳам бўлажак онага, ҳам она қорнида ривожланиш жараёнида бўлган чақалоққа жиддий таъсир қилади. Тератогенга дучор бўлиш туғма нуқсонларга йўл очади. Шунингдек, турли хил соғлиқ муаммоларининг пайдо бўлишига сабаб бўлади.

Тератогеннинг зарарларидан бири — бу ўсишнинг орқада қолишидир. Ҳомиладорлик даврида тератоген таъсирига тушилганда, чақалоқлар ўсиш жараёнини анча узоқ муддатда якунлайди. Тератоген таъсирига учраган оналарнинг чақалоқларида ақлий ривожланиш муаммолари кўрилиш хавфи ҳам жуда юқори.

Агар ҳомиладорлик давридаги аёл меъёрдан ортиқ тератоген таъсирида қолса, ҳомила тушиши (аборт) хавфи мавжуд. Ўлик туғилиш эҳтимоли ҳам юзага келиши мумкин. Булардан ташқари, чақалоқларда структуравий ёки функсионал бузилишлар кузатилиши мумкин.

Тератогенлар ва туғма нуқсонлар

Ҳомиладор аёлнинг тератоген таъсирига учраши туғма нуқсонларга сабаб бўлади. Структуравий бузилишлар юзага келганда чақалоқларда: юрак касалликлари, умуртқа поғонаси очиқлиги ёки органларнинг меъёрдан кичик бўлиши каби муаммолар пайдо бўлади.

Органлар тератоген сабабли ривожланишини тўлиқ якунлай олмайди. Тератоген структуравий туғма нуқсонларга олиб келади. Туғма нуқсонлар ақлий ривожланиш муаммоларига йўл очади. Ақлий жиҳатдан юзага келадиган туғма нуқсонлар ақлий заифлик ёки ўрганишдаги муаммолар шаклида намоён бўлади. Функсионал туғма нуқсонларда эса кўпинча болаларнинг мотор (ҳаракатланиш) кўникмалари тўлиқ ривожланмайди. Шунингдек, бу хулқ-атвор муаммоларига ҳам сабаб бўлади.

Тератогенлардан ҳимояланиш мумкинми?

Тератогенлар кундалик ҳаётда турли шаклларда учраши мумкин.

Тератогенлардан тўлиқ ҳимояланишнинг имкони бўлмаса-да, уларнинг таъсирига камроқ дучор бўлиш мумкин. Бунинг учун биринчи навбатда қабул қилинадиган дори воситаларига эътибор бериш керак. Айниқса, ҳомиладорлик давридаги аёллар шифокор рухсатисиз ҳар қандай дори ёки витамин ва минерал қўшимчаларини ишлатмасликлари зарур. Ҳар қандай дори истеъмол қилишдан олдин шифокорга мурожаат қилиш керак.

Кимёвий моддаларни истеъмол қилишдан ва ҳатто улардан нафас олишдан сақланиш лозим. Хусусан, уйда ишлатиладиган кўплаб тозалаш воситаларининг таркибида кимёвий моддалар мавжуд. Ишлатилаётган тозалаш маҳсулотларининг таркибига эътибор бериш керак. Оқартирувчи (хлор/белизна) каби тозалаш воситаларидан фойдаланмаслик тавсия этилади.

Ҳашаротларга қарши дорилар (инсектитсидлар) ҳам тератоген маҳсулотлар қаторига киради. Уйда ҳашаротларга қарши дори ишлатишда эҳтиёт бўлиш керак. Уй дезинфексия қилингандан сўнг у ерда бўлмаслик лозим.

Оқартирувчи ва ҳашаротларга қарши дорилардан нафас олиш заҳарланишга ҳам олиб келиши мумкин. Ҳомиладорлик давридаги аёллар тератоген таъсирига камроқ учраши учун уларнинг ёнида сигарета чекилмаслиги керак. Ҳомиладорликда алкогол ва тамаки истеъмолдан узоқ туриш талаб этилади. Юқумли касалликлардан ҳимояланиш учун эса эмлашларни ўз вақтида қилиш керак. Ҳомиладорлик даврида ҳам, шифокор рухсати бўлса, зарур эмлашларни олиш лозим.

Ҳомиладор аёлларнинг радиатсия таъсирига тушмаслиги жуда муҳимдир. Шу сабабли, ҳар қандай соғлиқ муаммосида тасвирлаш (рентген) қурилмаларига мурожаат қилмаслик керак. Агар сизда ҳомиладорлик хавфи бўлса ёки ҳомиладорлик жараёнида бўлсангиз, бу ҳақда шифокорингизга хабар беришингиз шарт.

Инфексия тератоген билан бевосита боғлиқдир. Инфексия юқтирмаслик учун гигиена қоидаларига риоя қилиш керак. Оғир металлардан узоқ туриш лозим. Оғир металлардан нафас олиш заҳарланишга олиб келиши мумкин. Ҳаво ифлосланган ҳудудларда кўчага чиқишда ҳимоя ниқобини тақиш мумкин.

Тез-тез сўраладиган саволлар

Тератогенлар ҳомиладор бўлмаганлар учун ҳам хавфлими?
Тератоген таъсирига тушиш ҳамма учун хавфли ҳолатдир. Бироқ, бу ҳолат айниқса ҳомиладор аёллар учун кўпроқ хавф туғдиради. Бунинг сабаби шундаки, тератогенлар ҳам онага, ҳам чақалоққа зарар етказадиган тузилишга эга бўлиб, бевосита ҳомилага таъсир қилади. Ҳомиладор бўлмаган шахслар ҳам тератоген таъсиридан сақланишга эътибор беришлари керак.

Тайёр озиқ-овқатлар тератоген ҳисобланадими?
Кўплаб тайёр озиқ-овқат маҳсулотлари тератоген сифатида қабул қилиниши мумкин. Тайёр озиқ-овқатлар таркибидаги қўшимча моддалар ва озиқ-овқат консервантлари тератоген хусусиятга эга бўлиши эҳтимоли бор. Шу сабабли, айниқса ҳомиладорлик даврида табиий маҳсулотларни истеъмол қилиш афзал кўрилиши керак.

Тератогенларнинг чақалоққа зарари қанча вақтда намоён бўлади?
Тератогенлар ўз зарарли таъсирини чақалоқ ҳали она қорнидалигидаёқ кўрсатади. Зарарлар айниқса ҳомиладорликнинг дастлабки уч ойлик даврида кузатилади. Тератогенлар туғма нуқсонларга сабаб бўлади. Шу сабабли, чақалоқ туғилиши биланоқ тератогеннинг зарарлари ҳам юзага чиқади.