by Mavzu davomida
Х касаллиги (Х вируси) нима?
Х касаллиги юқумли таҳдидларга қарши олдиндан чора кўриш мақсадида илгари сурилган атамадир. Бу тушунчанинг асосий мақсади — келажакда пайдо бўлиши мумкин бўлган, пандемия ёки йирик эпидемия келтириб чиқариш салоҳиятига эга ҳолатларга нисбатан тезкор чоралар кўриш ва шу йўналишдаги технологияларни ривожлантиришдир.
Х касаллиги ҳозирча аниқ таърифга ҳам, аниқ ташхис мезонларига ҳам эга эмас. Ҳали номаълум бўлган бу касаллик жиддий микробий таҳдид манбаи бўлиши мумкинлиги тахмин қилинади. Бундан ташқари, Х касаллиги Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) томонидан Оғир ўткир нафас олиш синдроми (САРС) ва эбола каби хавфли вируслар қаторида устувор патогенлар рўйхатига киритилган.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг амалдаги рўйхатида қуйидаги вирус турлари келтирилган:
- Ласса иситмаси
- КОВИД-19
- Қрим–Конго геморрагик иситмаси
- МЕРС ва САРС
- Эбола вирусли касаллик ва Марбург вирусли касаллик
- Х касаллиги
- Рифт водийси иситмаси
- Нипах ва генипавирусли касалликлар
- Зика
2018 йилда Х касаллиги бўйича олиб борилган ишлар КОВИД-19 вирусининг ташхис ва давосини анча осонлаштирган. КОВИД-19 эпидемиясидан бир неча баробар ўлимга олиб келиши мумкин, деб фараз қилинаётган Х касаллигининг белгилари ҳақида эса ҳозирча аниқ маълумот мавжуд эмас.
Х касаллиги юзасидан Торонто университети (Университй оф Торонто) соғлиқни сақлаш профессори Керри Боуман (Керрй Бовман) қуйидагича фикр билдиради: Х касаллиги КОВИД-19дан анча кучли ва жиддийроқ касаллик пайдо бўладиган ссенарийни ифодалайди. Аслида бу касаллик — тез тарқаладиган янги касаллик юзага келганда дунё қандай муносабат билдиришини баҳолаш учун тузилган фаразий тайёргарлик модели ҳисобланади.
Х касаллиги (Х вируси) белгилари қандай?
Касалликларга қарши олдиндан тайёр туриш уларнинг ривожланишини жиловлаш нуқтаи назаридан муҳимдир. Бироқ тайёргарлик кўриш билан бирга, касалликнинг ўзини олдини олиш учун ҳаракат қилиш ҳам энг тўғри қадамлардан биридир.
Сўнгги вақтларда тез-тез тилга олинаётган Х касаллигининг ҳайвонларда пайдо бўладиган бир вирустан келиб чиқиши айтилмоқда. Бугунги кунда одамларни энг кўп қизиқтираётган саволлардан яна бири — “Х касаллиги ўлимга олиб келадими?” Бу ҳақда ҳозирча қатъий ва аниқ маълумот йўқ. Ушбу касаллик зооноз (зоонотик) касалликларга мисол бўла оладиган чўчқа гриппи (Ҳ1Н1) каби юқуши мумкин, деб ҳисобланади.
Х касаллигининг аниқ белгилари ҳозирча номаълум. Бироқ у юқори нафас йўллари вирусларидан бири сифатида пайдо бўлиши эҳтимоли бўлгани учун, Х касаллиги аломатлари ҳам юқори нафас йўллари инфексияси белгилари билан ўхшаш бўлиши мумкин.
Юқори нафас йўллари инфексияси аломатларини инобатга оладиган бўлсак, Х касаллигида қуйидаги белгилар кузатилиши эҳтимоли бор.
Х касаллиги (Х вируси) қандай юқади?
“Х касаллиги қандай юқади?” деган савол сўнгги кунларда энг кўп қизиқилаётган мавзулардан биридир. Ҳали жуда оз ўрганилган ушбу касалликнинг айнан қандай йўл билан юқиши борасида ҳам аниқ ва ишончли маълумот йўқ.
Бу касаллик чўчқа гриппи каби ҳайвонлардан одамларга юқиши мумкин бўлган касаллик сифатида кўрилади. Бироқ ҳозирча Х касаллигининг ҳайвонлардан инсонларга юқиши ҳақида расмий тарзда эълон қилинган аниқ маълумот мавжуд эмас.
Кўп бериладиган саволлар
Х касаллиги (Х вируси) қаерда аниқланган?
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан эътибор қаратилиши керак бўлган касаллик сифатида таърифланган Х касаллиги биринчи бор 2018 йилда тилга олинган. Устувор патогенлар қаторига кирувчи ушбу касалликнинг айнан қайси мамлакатда кузатилгани ҳақида аниқ ва расмий баёнот йўқ.
Х касаллиги (Х вируси) ўлимга олиб келадими?
Мавжудлиги ҳали тўлиқ исботланмаган Х касаллиги “ўлдирадими?” деган саволга ҳозирча аниқ жавоб бериб бўлмайди. Бироқ бошқа вирусли касалликларда бўлгани каби, Х вирусида ҳам эҳтимолий ножўя таъсирлар ва турли хавф омиллари бўлиши мумкин.
Х касаллиги (Х вируси) Туркияда борми?
Х касаллиги ҳозирги пайтда амалда мавжуд ва фаол тарқалаётган касаллик эмас. Шунинг учун унинг Ўзбекистонда кузатилган-кузатилмагани ҳақида ҳам аниқ маълумот йўқ.
Х касаллиги қайси мамлакатларда бор?
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти чоралар кўрилиши зарур деб ҳисоблайдиган Х касаллиги ҳозирча фақат назарий, яъни фаразий касаллик ҳисобланади. Шу сабабли уни ҳозир бирон-бир мамлакатда мавжуд, деб айтиб бўлмайди. Бироқ у келажакда пайдо бўлиш эҳтимоли бор хавфли касаллик ссенарийси сифатида кўрилади.
Х вируси ҳақиқатан ҳам борми?
Х касаллиги фаразий (гипотетик) касалликдир. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти эътибор қаратаётган бу тушунча, эҳтимолий келажак эпидемия ҳолатларида хавф туғдириши мумкин бўлган касалликни ифодалайди. Аммо ҳозирча унинг реал касаллик ва аниқ вирус сифатида мавжудлиги илмий жиҳатдан исботланмаган.
