by Инсоният тарихида кўплаб касалликлар бўлган, уларнинг айримлари бутун жамиятни ларзага солган, баъзилари эса илм-фан тараққиёти билан деярли унутилган. Шундай касалликлардан бири бу цинга касаллигидир. Цинга, илмий номи билан «скорбут», узоқ йиллар давомида денгизчилар, юртдан узоқ сафарга чиққанлар ва озиқланиш мувозанатини бузилган одамларда учрайдиган хавфли ва оғир касаллик сифатида танилган. Гарчи бугунги кунда бу касаллик кам учрайдиган бўлса-да, уни ўрганиш ва олдини олиш муҳим аҳамиятга эга.
Mavzu davomida
Касалликнинг келиб чиқиши
Цинга касаллиги асосан организмда К витамини (аскорбин кислотаси) етишмовчилиги туфайли юзага келади. Аскорбин кислотаси инсон организми томонидан ишлаб чиқилмайди, шунинг учун уни озиқ-овқат маҳсулотлари орқали қабул қилиш зарур. К витамини танадаги кўплаб муҳим биологик жараёнларда иштирок этади, хусусан коллаген ишлаб чиқариш, яраларни битириш, иммун тизимини қўллаб-қувватлаш ва темир моддаси сўрилишини яхшилашда асосий рол ўйнайди. Бу модда етишмаса, организм аста-секин кучсизланади, иммунитет пасаяди ва танада қайтарилмас ўзгаришлар юзага келади.
Тарихда цинга денгизчиларнинг касаллиги деб танилган. Чунки улар ойлар давомида денгизда бўлишар, янги сабзавот ва меваларни истеъмол қила олмас эдилар. Айнан шу ҳолат уларни К витамини танқислигига олиб келар эди. Масалан, 15–18-асрларда минглаб денгизчилар айнан цинга туфайли ҳаётдан кўз юмган. Бу ҳолат илм-фан ривожлангунча давом этган ва 18-аср охирига келиб, К витамини етишмовчилиги касаллик сабаби эканлиги аниқланди.
Белгилари ва ривожланиш босқичлари
Цинга аста-секин ривожланадиган касаллик бўлиб, унинг дастлабки босқичларида аломатлар кам сезилади. Бироқ вақт ўтиши билан касаллик кучаяди ва жиддий асоратларга олиб келади. Цинганинг илк белгиларига чарчоқ, ҳолсизлик, иштаҳанинг пасайиши, уйқусизлик, тез-тез шамоллаш ва иммунитетнинг заифлашуви киради. Кейинги босқичларда эса тана мушакларида оғриқ, оёқ-қўлларда шишлар, тиш гўштининг қонаши ва яллиғланиши, тишларнинг тўкилиб кетиши, терининг кўкарган доғлар билан қопланиши кузатилади. Яралар қийин битади, одамда депрессия, руҳий тушкунлик аломатлари пайдо бўлади. Қон томирлар девори заифлашади, шунинг учун тананинг турли қисмларида кўкаришлар юзага келади. Агар цинга ўз вақтида даволанмаса, у ўлимга олиб келиши мумкин.
Диагностика ва даволаш
vинга ташхисини қўйиш, асосан, клиник белгиларга асосланади. Шифокор беморнинг озиқланиш тарзини, танадаги визуал ўзгаришларни, оғзидаги ҳолатни кузатади ва керакли лаборатор таҳлилларни белгилайди. Қон таҳлилида аскорбин кислотаси миқдори аниқланади. Баъзан цинга бошқа касалликлар билан адаштирилиши мумкин, шу боис аниқлик киритиш учун махсус тестлар талаб этилади.
Цинга давоси нисбатан оддий бўлиб, асосан К витамини қабул қилишга асосланади. Касаллик эрта босқичида аниқланса, бемор бир неча кун ёки ҳафта давомида аскорбин кислотаси билан тўйинтирилганда ижобий натижалар сезилади. Бу витаминни таблетка кўринишида ёки табиий маҳсулотлар – лимон, апелсин, киви, майданоз, исмалоқ, булғор қалампири, қулупнай каби мева-сабзавотлар орқали олиш мумкин. Қаттиқ ҳолатларда эса вена орқали К витамини юборилади. Тиш гўштини яллиғланиши ва оғриқ ҳолатларида яллиғланишга қарши препаратлар, витамин-минерал комплекслари ва оғриқ қолдирувчилар ҳам тавсия қилинади.
Олдини олиш чоралари
Бугунги кунда цинга касаллиги камдан-кам учрайди, чунки замонавий озиқланиш ратсиони одатда К витамини билан тўйинтирилган бўлади. Бироқ айрим ҳолларда, хусусан, узоқ муддат парҳез қиладиганлар, бир томонлама овқатланадиганлар, гиёҳванд моддаларни истеъмол қилувчилар, алкоголга ружу қўйганлар ёки оғир ижтимоий аҳволдаги инсонларда бу касаллик қайд этилиши мумкин. Бундан ташқари, гўдаклар ва қариялар ҳам хавф остида бўлиши мумкин.
Цинга касаллигини олдини олиш учун кундалик овқатланишда К витамини манбаларига эътибор қаратиш лозим. Янги сабзавот ва меваларни мунтазам истеъмол қилиш, айниқса баҳор ва қишда танани етарли миқдорда фойдали модда билан таъминлаш муҳим. Шунингдек, соғлом турмуш тарзига риоя қилиш, стрессдан қочиш, тўғри дам олиш ва жисмоний фаолликни таъминлаш ҳам умумий иммунитетни мустаҳкамлаб, касалликка қарши туришга ёрдам беради.
Замонамизда цинганинг аҳамияти
Гарчи бу касаллик ўтмиш хотираси каби кўринса-да, замонавий дунёда ҳам цингага эътибор бериш зарур. Дунёнинг айрим ривожланмаган ҳудудларида, уруш ёки очарчилик гирдобидаги мамлакатларда ҳали-ҳануз бу касаллик учраб туради. Шунингдек, К витамини етишмаслигига дучор бўлган аҳолининг заиф қатламлари – болалар, ёлғиз кексалар, сурункали касалликларга чалинган беморлар алоҳида назоратга олиниши керак.
Тиббиёт ходимлари, диетологлар ва жамоат саломатлиги билан шуғулланувчи мутахассислар бу касаллик ҳақида хабардор бўлиши, уни эрта босқичда аниқлаб, тўғри чора кўриши лозим. Шу билан бирга, аҳолига соғлом овқатланиш маданиятини ўргатиш, витаминлар ҳақида тушунча бериш ва оддий, аммо фойдали одатларни шакллантириш орқали цинга сингари касалликларнинг олдини олиш мумкин.
Хулоса
Цинга — бугунги кунда унутилаётган, аммо тарихда муҳим из қолдирган касалликдир. Унинг сабаби оддий, давоси ҳам мураккаб эмас. Бироқ унга бефарқ қараш, уни жиддий олмай, вақтида олдини олмаслик инсон саломатлиги учун катта хавф туғдиради. Янги авлод соғлом ва фаол бўлиши учун витаминларга бой, мувозанатли ва табиий озиқланишга риоя қилиш лозим. К витамини — оддий, аммо ҳаёт учун муҳим модда. Цинга эса бизга шуни эслатиб турадиган тарихий сабоқдир.
