by Қон босими кўтарилиши, айниқса кекса ёшда пайдо бўлувчи ва юрак, буйрак, ўпка ва мия каби бошқа орган ва тизимларнинг фаолиятига катта таъсир кўрсатувчи жиддий соғлиқ муаммоси ҳисобланади.
Тўғри даволаш ва тадбирлар билан назорат остига олинмаса, коронар артер касаллиги, мия қон қуйилиши, деманс, юрак ва буйрак етишмовчилиги каби критик касалликларга олиб келиши мумкин. Қон босими организмнинг барча тизимларининг фаолиятига таъсир қилгани каби, кўплаб тана тизимлари ҳам қон босими устидан бевосита таъсир кўрсатади. Семизлик, диабет, нотўғри овқатланиш, кўп миқдорда дори истемол қилиш, ҳаракатсиз турмуш тарзи ва стресс каби кўплаб омиллар қон босими билан бевосита боғлиқ эканлиги айтилиши мумкин. Бундай ўзгартирилиши мумкин бўлган омилларнинг тўғри билиниши қон босимини назорат остида тутиш масаласида ниҳоятда муҳимдир.
Бирор кишида қон босими кўтарилишига олиб келиши мумкин бўлган асосий омиллар қуйидагича рўйхатлаш мумкин:
Mavzu davomida
Нотўғри овқатланиш ва тузли диеталар
Қон босими организмнинг сув ва натрий каби электролитлар мувозанати билан бевосита боғлиқдир. Қонда натрийнинг юқори бўлиши қон томирларининг кўпроқ қисқаришига ва қоннинг томир ичида юқори босим билан оқишига сабаб бўлади. Дунё бўйлаб ҳар йили юрак ва қон томир касалликларидан вафот этишнинг 1,7 миллёни ҳаддан ташқари натрий олишга боғлиқ ҳолда содир бўлади. Қон босими ва юрак-қон томир касалликлари орасидаги жиддий боғлиқлик ҳисобга олинганда, натрий истеъмолининг қон босими устидаги критик аҳамияти осонроқ сезилиши мумкин.
Овқатланиш билан олинадиган натрий одатда ош тузи сифатида ишлатиладиган натрий хлориддир ва дунёнинг кўплаб мамлакатларида кунлик ўртача 10 грамгача туз истеъмол қилинади. Бу миқдор шахснинг натрий-сув мувозанатини бузади ва натижасида қон босимининг ортиши кузатилади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг тавсияларига кўра, қон босимини нормал чегараларда ушлаб туриш учун кунлик туз истеъмоли 5 грамдан кам бўлиши ниҳоятда муҳимдир. Овқатланиш одатларини тартибга солиш ва натрий истемолини чеклаш билан қон босимида ўртача 4-6 ммҲг камайиш юз бериши мумкин.
Овқатланиш ва юқори қон босими орасидаги боғлиқлик фақат сув ва натрий билан чегараланмайди. Ҳайвоний оқсиллар ва ёғларни тез-тез танлаш, тўйинган ёғ кислоталари ва транс ёғ кислоталарини истеъмол қилиш, этарли тола олмаслик, этарли мева-сабзавот истеъмол қилмаслик, шакар ва шакар сироплари ўз ичига олган озиқ-овқатларни истеъмол қилиш ва калий, калсий, магний минераллари ҳамда турли витаминларнинг етишмаслиги, қон босими кўтарилишига олиб келувчи бошқа нотўғри овқатланиш омиллари қаторига киради.
Ортиқча чой ва қаҳва истеъмоли
Тўғри миқдорда истеъмол қилинадиган шакарсиз чой ва қаҳва, таркибидаги флавоноид деб аталадиган антиоксидант туфайли юрак ва қон томир тузилишига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ кофеин таркиби туфайли юрак уриш тезлигида ортиш ва қон босимида кўтарилишга олиб келганлиги учун ортиқча чой ва қаҳва истеъмолининг гипертензия хавфини оширишини айтиш мумкин. Бундай кофеинли ичимликларнинг истеъмолини кунига икки пиёла билан чегаралаш қон босими назорати нуқтаи назаридан муҳимдир. Шунингдек, ортиқча чой ва қаҳва истеъмоли уйқу муаммоларига ва нафас олиш бузилишларига ҳам олиб келиши мумкин.
Семизлик
Семизлик организмнинг барча тизимларининг фаолиятига катта даражада таъсир кўрсатувчи мураккаб соғлиқ муаммоси ҳисобланади. Семиз одамларда томир деворларидаги ортган ёғ қатлами томирнинг эгилувчанлигини камайтиради ва томир қаршилигини оширади. Бу ҳолатда юрак организмга қон помпаламоқ учун кўпроқ қисқаришга мажбур бўлади ва бу ҳолат юракнинг иш юкини оширганлиги учун шахсда ҳам гипертензия, ҳам юрак етишмовчилиги ривожланиш хавфи ортади. Шунинг учун семизлик ташхиси қўйилган ёки тана вазни индекси хавфли гуруҳда жойлашган барча шахсларнинг юрак, қон томир ва қон босими касалликлари йўналишида мунтазам текширилиши муҳимдир.
Қандли диабет
Организмда қон босими назорати юрак, қон томир, буйрак ва мия томонидан амалга ошириладиган мураккаб иш ҳисобланади. Шунинг учун ушбу органлардан биронтасининг фаолиятига таъсир кўрсатувчи касаллик мавжудлиги қон босими назоратини бузиши мумкин. Қандли диабет касаллигида буйрак функсиялари катта даражада бузилади ва гипертензия ривожланиш хавфи ортади.
Ҳаракатсиз турмуш тарзи
Мунтазам жисмоний фаолият билан артериал томирлар (қон томирлар) кенгаяди ва шу ҳисобга томир ичи босим камайтириб қон босими назорат остига олинади. Машқ вақтида мускулларнинг қисқариши билан бирга ортган кислород эҳтиёжи томирларнинг кенгайишига сабаб бўлади ва шу тариқа томир деворининг эгилувчанлиги ортирилади. Этарли жисмоний фаолият ва ҳаракатсиз турмуш тарзига эга бўлган одамларда юқори қон босими хавфи 20-50% нисбатида ортиш кўрсатади. Гипертензия хавфини олдини олиш ва белгиларни назорат остида тутиш учун ҳафтасига 4-5 кун, камида 30-45 дақиқа, ўрта интенсивликдаги машқ тавсия этилади.
Этарли суюқлик олмаслик
Сув организмнинг физиологик фаолиятини давом эттиришга зарур омиллардан биридир. Этарли суюқлик олмаслик натижасида метаболик фаолиятлар секинлашади, ҳужайра ва тўқималарнинг оксигенланиши камаяди, буйракларда сув тутилиши амалга ошади ва натижасида натрий тўпланиши кўринади. Бу ҳолат қон босимини бевосита оширгани каби, янада жиддий ҳолларда доимий буйрак зарарланиши ривожланиши мумкин.
Алкогол
Алкогол организмнинг суюқлик-электролит мувозанатига бевосита таъсир кўрсатувчи моддалардан биридир. Юқори миқдорда ёки тез-тез оралиқда алкогол очиш буйракларда сув ва натрий тўпланишига ва кейинги даврда буйрак зарарланишига олиб келади. Шунинг учун кучли алкогол ишлатиш гипертензия хавфини оширувчи омиллар қаторига киради.
Тамаки
Чекиш танадаги тўқималарга зарар етказиши сабабли, у физиологик ва психологик кўплаб тизимларнинг ишлашига салбий таъсир қилади. Чекувчиларда қон томирларининг ички қопламасини қоплайдиган ва уларнинг мослашувчанлигига таъсир қилувчи эндотелиал тўқималар шикастланади, бу эса томирларнинг мослашувчанлигини йўқотишига ва қаттиқлашишига олиб келади. Бу нафақат атеросклероз деб аталадиган атеросклерозга, балки қон босимининг ошишига ҳам олиб келади, чунки қон томирларининг бўшашиши қийинлашади. Чекиш соғлиғида ҳеч қандай муаммо бўлмаган одамларда юрак хуружи хавфини 2,5 баравар оширади, чекиш эса диабет ва гипертония каби сурункали касалликларга чалинганларда юрак хуружи хавфини 13 баравар оширади. Шунинг учун қон босимини назорат қилиш ва юрак-қон томир соғлиғини сақлаш учун чекишдан қочиш керак.
Стресс
Стресс механизми тананинг фаолиятини тубдан ўзгартиради. Бирор киши стрессли вазиятга дуч келганида, буйрак усти бези стресс гормони деб ҳам аталадиган кортизол гормонини чиқаради ва бу гормон кўплаб тана тизимларига бевосита таъсир қилади. Инсоннинг кайфияти ўзгариши натижасида юзага келадиган стресс, бир неча дақиқада қон босимини ошириши мумкин. Стрессда буйракнинг қон босимини назорат қилувчи механизми ренин-ангиотензин тизимининг фаолияти кучаяди, инсулин қаршилиги ривожланади, энг муҳими, томирлар деворининг чўзилишини таъминлайдиган эндотелиал тўқималарнинг функтсияси сусаяди.
Генетик мойиллик
Саломатлик билан боғлиқ кўплаб шароитлар бевосита шахснинг генетик мойиллиги билан боғлиқ. Ирсият кўплаб касалликлар, жумладан деманс, депрессия ва шизофрения каби психиатрик касалликларнинг ривожланишида ҳал қилувчи омил ҳисобланади. Сурункали юрак касалликлари, юрак-қон томир аномалиялари ва юрак соғлиғига бевосита таъсир кўрсатадиган ҳолатлар, масалан, гипертензия, айниқса, генетик жиҳатдан узатилади. Шунинг учун, юрак-қон томир тизимига таъсир қиладиган ҳар қандай касалликнинг оилавий тарихи одамни гипертензия хавфига олиб келади.
Шу муносабат билан инсоннинг овқатланиш ва турмуш тарзини тўғри шакллантириши, қон босимини пасайтирадиган таомларни танлаши, ёшига мос даражада мунтазам жисмоний машқлар билан шуғулланиши, спиртли ичимликлар, сигареталар каби юрак-қон томир тизимига зарар етказувчи моддалардан узоқ туриши, энг муҳими, ушбу касалликларни мунтазам текшириб туриши тавсия этилади.
