by Ҳайз кўриш ёки менструатсия бу аёл организмида ҳар ойда юзага келадиган физиологик жараён бўлиб, бачадон (ёки матка) шиллиқ қавати (эндометрий) тўкилиб, организмдан қон шаклида чиқади. Бу жараён репродуктив ёшдаги (одатда 12–13 ёшдан 45–50 ёшгача) аёлларда ҳар ойда такрорланади. Бу ҳодиса қиз бола жинсий вояга етганининг биринчи белгилардан бири бўлиб, унинг фарзанд кўришга биологик тайёр эканлигини билдиради. Ҳайз кўриш жараёни асосан гормонал ўзгаришлар натижасида юзага келади ва бу даврда организмда мураккаб биологик механизмлар ишлайди. Аёл танасида ҳар ойда тухумдонлардан бирида тухум ҳужайра пишиб чиқади ва агар уруғланиш содир бўлмаса, бачадон шиллиқ қавати кераксиз бўлиб қолади. Ана шу қаватнинг ажралиб чиқиши қон кетиши шаклида намоён бўлади.
Mavzu davomida
Ҳайз сикли ва унинг босқичлари
Ҳайз сикли бу икки ҳайз орасидаги вақт бўлиб, одатда 21 кундан 35 кунгача давом этади. Кўпчилик аёлларда сикл узунлиги ўртача 28 кунни ташкил қилади. Бу сикл бир неча босқичдан иборат. Биринчи босқич фолликуляр давр деб аталади, бу давр ҳайз кўриш билан бошланади. Бу босқичда тухумдонларда фолликула ривожланиб, ичида тухум ҳужайра пишади. Иккинчи босқич овулятсия бўлиб, тухум ҳужайра фолликуладан ажралиб чиқади ва уруғланишга тайёр бўлади. Учинчи босқич лутеин фазаси бўлиб, агар тухум ҳужайра уруғланмаса, гормонлар даражаси пасаяди ва натижада бачадон шиллиқ қавати тўкила бошлайди. Шунда навбатдаги ҳайз бошланади ва янги сикл бошланади.
Ҳайзнинг давомийлиги ва миқдори
Ҳайз одатда 3 кундан 7 кунгача давом этади, лекин ҳар бир аёлда бу муддат индивидуал бўлиши мумкин. Ҳайз пайтида йўқотиладиган қон миқдори ўртача 30–80 миллилитрни ташкил қилади. Айрим аёлларда ҳайз кўп ёки камроқ қон кетиш билан кечиши мумкин, бу ҳолатлар нормал бўлиши мумкин, лекин жуда кўп ёки жуда кам қон йўқотилиши саломатлик муаммоларидан далолат бериши мумкин. Ҳайз қонининг ранги одатда қизил ёки тўқ қизил бўлиб, баъзан майда қуюқ пиялаклар ҳам бўлиши мумкин.
Ҳайз кўриш билан боғлиқ белгилар
Ҳайз кўриш даврида кўплаб аёллар турли ноқулай аломатларни бошдан кечирадилар. Бу аломатлар ҳайз олди синдроми (ПМС) деб аталади. Энг кўп учрайдиган белгилар орасида қорин пастида оғриқ, бел оғриғи, кўкрак сезувчанлиги, бош оғриғи, ҳолсизлик, жиззакилик, кайфият ўзгариши ва шишлар мавжуд. Баъзи аёллар руҳий тушкунлик, йиғи, асабийлик ёки диққатни жамлай олмасликни ҳам бошдан кечиришади. Ҳайз кўришнинг биринчи кунлари айниқса оғриқли бўлиши мумкин, бу ҳолат дисменорея деб аталади. Бундай вақтда иссиқ сув ёстиқчаси қўйиш, дам олиш ёки шифокор тавсия қилган оғриқ қолдирувчи воситалардан фойдаланиш мумкин.
Ҳайз сиклининг бузилиши
Ҳайз кўриш сиклининг бузилиши аёл саломатлигида муаммолар борлигидан дарак бериши мумкин. Сикл жуда қисқа ёки жуда узоқ давом этиши, ҳайз оралиғида қон кетиши ёки ҳайзнинг умуман тўхтаб қолиши мумкин. Бу ҳолатлар стресс, гормонал номутаносиблик, эндокрин тизим касалликлари, тухумдон поликистоз синдроми, ички органлар яллиғланиши ёки ҳаддан ташқари озиб кетиш билан боғлиқ бўлиши мумкин. Баъзи ҳолларда ҳайз кўришнинг тўхташи табиий жараён ҳисобланади, масалан ҳомиладорлик ёки эмизиш даврида. Шунингдек, 45 ёшдан кейин аёллар менопауза даврига кириб, ҳайз кўриш бутунлай тўхташи мумкин.
Ҳайз ва гигиена
Ҳайз кўриш даврида гигиенага алоҳида эътибор бериш муҳимдир. Махсус ҳайз маҳсулотлари – санитария прокладкалари, тампонлар ёки ҳайз кубокларидан фойдаланиш керак. Гигиена воситалари ҳар 3–4 соатда, ҳолатга қараб тез-тез алмаштирилиши лозим. Тозаликни сақлаш инфексияларнинг олдини олишда асосий рол ўйнайди. Ювинишда илиқ сувдан фойдаланиш ва ифлос қўллар билан гигиена воситаларини ишлатмаслик керак. Баъзи жамиятларда ҳайз даврида аёлларга нисбатан салбий муносабатлар мавжуд бўлиши мумкин, бу эса нотўғри тушунчалардан келиб чиқади. Аслида, ҳайз кўриш бу табиий ҳолат ва унда ҳеч қандай «уятли» ёки «ифлос» нарса йўқ.
Ўсмирлик ва ҳайз
Қиз болаларда биринчи ҳайз, яъни менархе, одатда 10–14 ёш оралиғида бошланади. Бу даврда ота-оналар, айниқса оналар, фарзандларига бу ҳолат ҳақида тўғри ва тушунарли маълумот беришлари зарур. Ҳайз ҳақида очиқ гаплашиш, унга қандай тайёрланиш, қандай гигиеник воситалардан фойдаланиш ва бу жараённинг нормал эканлигини тушунтириш қиз боланинг ўзига бўлган ишончини оширади ва қўрқувни камайтиради. Агар 16 ёшга келиб ҳайз бошланмаган бўлса, мутахассисга мурожаат қилиш тавсия этилади.
Овқатланиш ва ҳайз
Ҳайз кўриш сикли аёл организмидаги гормонал мувозанатга боғлиқ бўлгани сабабли, соғлом овқатланиш катта аҳамиятга эга. Темир, калсий, магний, Б6 витамини ва омега-3 ёғ кислоталарига бой маҳсулотлар ҳайз даврида ҳолсизлик ва оғриқларни камайтиришга ёрдам беради. Жуда оз овқатланиш ёки парҳезлар ҳайз кўришнинг тўхтаб қолишига олиб келиши мумкин. Айниқса спорт билан фаол шуғулланувчи аёлларда бу ҳолат тез-тез учрайди. Шу сабабли балансланган овқатланиш, етарли уйқу ва стрессни бошқариш ҳайз сиклини барқарор сақлашга ёрдам беради.
Ҳайз ҳақида жамиятдаги стереотиплар
Афсуски, кўплаб жамиятларда ҳайз кўриш мавзуси ҳанузгача камситиш, уят ва хижолат манбаи сифатида қабул қилинади. Аёллар ҳайз пайтида мактабга бормасликка, жамоат жойларига чиқмасликка мажбур бўлишади. Бу ҳолатлар аёлларни ижтимоий ҳаётдан чеклаб қўяди. Аслида, ҳайз бу шунчаки биологик жараён бўлиб, уни яшириш ёки уялиш керак эмас. Ҳайзга оид саводхонликни ошириш, бу мавзуни очиқ ва соғлом тарзда муҳокама қилиш жамиятдаги салбий қарашларни ўзгартиришга хизмат қилади. Айниқса ўсмир қизларга бу борада тўғри таълим берилиши зарур.
Хулоса
Ҳайз кўриш бу аёл организмида табиий ва мунтазам равишда содир бўладиган жараён бўлиб, соғлом репродуктив тизимнинг белгиси ҳисобланади. Бу жараён билан боғлиқ гормонал ўзгаришлар аёл саломатлиги, кайфияти ва умумий ҳолатига таъсир кўрсатади. Ҳайз ҳақида етарли билимга эга бўлиш, уни тушуниш ва унга тўғри муносабатда бўлиш ҳар бир аёл ва жамият учун муҳимдир. Очиқ мулоқот, соғлом гигиена одатлари ва гормонал мувозанатни сақлаш орқали ҳайз давридаги ноқулайликларни енгиллаштириш ва умумий ҳаёт сифатини ошириш мумкин.
