Макула касаллиги нима?

Тиббиётда «макула насли» деб номланувчи сариқ доғ касаллиги – бу тўр парданинг марказида жойлашган ва аниқ кўришни таъминлайдиган макула минтақасининг ёмонлашиши натижасида юзага келадиган кўз касаллиги. Ушбу касаллик марказий кўришнинг йўқолишига олиб келади, бу одамнинг ўқиш, ёзиш, ҳайдаш ва юзни таниб олиш каби кундалик фаолиятига салбий таъсир қилади. Иккита асосий тур мавжуд: қуруқ (атрофик) ва нам (неоваскуляр) макула насли.

Қуруқ макула насли

Қуруқ макула дегенератсияси энг кенг тарқалган шакл бўлиб, беморларнинг тахминан 80-90 фоизида учрайди. Ушбу шакл макула ҳужайраларининг аста-секин юпқалашиши ва ёмонлашиши билан тавсифланади. Қуруқ макула наслининг дастлабки босқичида макула остида друзен деб аталадиган сарғиш рангли қатламлар тўпланади. Ушбу қатламлар вақт ўтиши билан макула ҳужайраларига зарар этказади, бу эса кўришнинг йўқолишига олиб келади.

Нам макула насли

Нам макула насли камроқ тарқалган бўлса-да, кўришнинг тезроқ ва жиддий йўқолишига олиб келиши мумкин. Ушбу шаклда ғайритабиий қон томирлари ўсади ва макула остида оқади, бу суюқлик ёки қоннинг тўпланишига олиб келади. Бу ҳолат макула ҳужайраларига жиддий зарар этказади, бу эса кўришнинг тез йўқолишига олиб келади.

Макула касаллигининг белгилари қандай?

Макула дегенератсиясининг белгилари касалликнинг тури ва босқичига қараб фарқ қилиши мумкин. Одатда, касаллик аста-секин билан ривожланади ва унинг дастлабки босқичларида аниқ аломатлар кўрсатилмаслиги мумкин. Аммо баъзи умумий симптомлар:

1. Марказий кўришнинг йўқолиши

Макула дегенератсиясининг энг аниқ белгиси марказий кўришнинг йўқолишидир. Бу одамнинг кўриш марказида лойқалик, қоронғилик ёки бўшлиқ каби муаммоларнинг пайдо бўлиши. Бу йўқотиш, айниқса, ўқиш, юзни аниқлаш ёки нозик тафсилотларни талаб қиладиган вазифаларни бажаришда аниқ бўлади.

2. Тўғри чизиқлар эгри ёки тўлқинли кўринади

Бу аломат нам макула дегенератсиясида тез-тез учрайди. Тўр парданинг шишиши ёки шикастланиши ғайритабиий қон томирларининг оқиши туфайли юзага келади, бу эса тўғри чизиқлар эгри ёки тўлқинли кўринишга олиб келади. Бу ҳолат «метаморфопси» деб аталади ва беморларнинг ҳаёт сифатига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин.

3. Рангни идрок этишда бузилиш

Макула рангни кўриш учун масъул бўлганлиги сабабли, макула дегенератсияси рангни идрок этишда бузилишларга олиб келиши мумкин. Ранглар хира ёки хира кўриниши мумкин ва ранглар орасидаги контрастни фарқлаш қийин бўлиши мумкин.

4. Хира ёруғликда кўришнинг қийинлиги

Макула дегенератсияси кўриш қобилиятига таъсир қилади, айниқса заиф нурда. Беморлар кам ёруғлик шароитида кўпроқ қийинчиликларга дуч келиши мумкин ва қоронғуда кўриш қобилияти сезиларли даражада пасайиши мумкин.

5. Визуал майдондаги қоронғу ёки бўш жойлар

Макула дегенератсиясининг илғор босқичларида кўриш соҳасида қоронғу ёки бўш жойлар (скотомалар) пайдо бўлиши мумкин. Бу бўшлиқлар беморларнинг кўриш ўртасида катта қоронғу нуқта сифатида қабул қилиниши мумкин.

6. Визуал галлютсинатсиялар

Баъзи беморлар кўриш соҳасида бўлмаган нарсаларни ёки шаклларни кўришлари ҳақида хабар беришлари мумкин. Бу ҳолат «Чарлз Боннет синдроми» деб аталади ва одатда кекса беморларда кузатилади. Визуал галлютсинатсиялар миянинг макула дегенератсияси туфайли этишмаётган визуал маълумотни тўлдиришга уриниши туфайли юзага келади.

Хавф омиллари

Макула насли ривожланишида турли хавф омиллари рол ўйнайди. Бу омилларга генетик мойиллик, ёш, чекиш, юқори қон босими, семириб кетиш ва нотўғри овқатланиш одатлари киради. Хавф, айниқса, 60 ёшдан ошган ва оилада макула насли касаллиги бўлган одамларда юқори.

Диагностика ва даволаш усуллари

Макула дегенератсияси ташхиси офталмологлар томонидан ўтказиладиган батафсил кўз текшируви орқали амалга оширилади. Макула минтақасидаги ўзгаришларни баҳолаш учун фундус фотосурати, оптик когерент томография (ОКТ) ва флуорессенсия ангиография каби тасвирлаш усуллари қўлланилади.

Даволаш усуллари

Даволаш усуллари касалликнинг тури ва босқичига қараб фарқланади. Қуруқ макула дегенератсиясида касалликнинг ривожланишини секинлаштириш учун озиқавий қўшимчалар ва турмуш тарзини ўзгартириш тавсия этилиши мумкин. Антиоксидантлар, синк ва лутеинни ўз ичига олган қўшимчалар касалликнинг ривожланишини секинлаштиришга ёрдам беради.

Нам макула дегенератсиясида анти-ВЕГФ (қон томир эндотелиал ўсиш омили) инъэктсиялари, лазер билан даволаш ва фотодинамик терапия каби усуллардан фойдаланиш мумкин. Анти-ВЕГФ инъэктсиялари ғайритабиий қон томирларининг ўсишини блоклайди, суюқлик оқишини камайтиради ва кўриш йўқотилишини секинлаштиради.

Хулоса

Макула дегенератсияси жиддий кўз касаллиги бўлиб, айниқса кекса одамларда кенг тарқалган ва марказий кўриш қобилиятини йўқотади. Эрта ташхис қўйиш ва тегишли даволаш усуллари билан касалликнинг ривожланишини секинлаштириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини сақлаб қолиш мумкин. Шу сабабли, кўриш қобилияти заиф одамлар учун мунтазам равишда кўзни текшириш ва кўз соғлиғини ҳимоя қилиш учун эҳтиёт чораларини кўриш жуда муҳимдир.