by Савант синдроми — бу камдан-кам учрайдиган ҳолат бўлиб, у неврологик ёки ривожланиш бузилиши билан яшаётган одамларда юзага келади. Бундай инсонлар айрим когнитив қийинчиликларга эга бўлишига қарамай, маълум бир соҳага оид ақл бовар қилмас даражадаги иқтидор ва билимларни намойиш қилиши мумкин. Бу синдром кўпинча аутизм спектридаги одамларда кузатилади, аммо бошқа неврологик ҳолатларга эга бўлган шахсларда ҳам учраши мумкин. Савантлар математика, мусиқа, санъат, тил ёки хотира билан боғлиқ соҳаларда ноодатий даражадаги истеъдод кўрсатишади. Шу билан бирга, бу иқтидор кўпинча уларнинг ижтимоий ёки кундалик ҳаётдаги оддий функсияларни бажаришдаги қийинчиликлари билан ёнма-ён бўлади.
Mavzu davomida
Савант синдромининг тарихи ва келиб чиқиши
Савант синдроми илк бор 18-аср охирларида илмий адабиётларда қайд этилган. Инглиз шифокори Жон Довн (Довн синдромини аниқлаган шифокор) 1887 йилда бу ҳолатни “идиотсавант” деб атаган. Бу атама франсуз тилидан олинган бўлиб, «аҳмоқ доно» деган маънони англатади. Кейинчалик бу термин ҳақоратли деб топилиб, «савант синдроми» атамаси ишлатиладиган бўлди. Илк ҳолларда ушбу синдром билан туғилганлар кам ривожланган, оддий билимларни ҳам қабул қилишда қийналадиган инсонлар сифатида тасвирланган, бироқ улар аниқ бир соҳада ўта кучли билим ёки маҳоратга эга бўлишган. Бу эса олимлар ва шифокорларни ҳайратга солган ва кўплаб илмий изланишларга сабаб бўлган.
Савант синдромининг турлари
Савант синдроми бир неча кўринишда бўлиши мумкин. Энг кўп учрайдиган тури бу “калит иқтидор” (ислоҳотли савантизм) бўлиб, бунда инсон маълум бир соҳага ихтисослашган ва шу йўналишда фавқулодда билимга эга. Масалан, кимдир мураккаб арифметик масалаларни бошидан ҳисоблай олади, бошқаси эса минглаб саналарни эслаб қолиши мумкин. Иккинчи турдаги савантлар эса “абсолют эшитиш” ёки “фотографик хотира”га эга бўлади. Учинчи тур эса сотилган ёки орттирилган савантизм бўлиб, бу ҳолат одамда аввал бўлмаган иқтидорнинг бош мия шикастланишидан кейин пайдо бўлиши билан тавсифланади. Баъзан оғир автоҳалокат ёки бош мия инсултидан сўнг инсонда янги, илгари йўқ бўлган мусиқий ёки расм чизиш қобилияти пайдо бўлган ҳолатлар кузатилган.
Савант синдромининг сабаблари
Савант синдромининг аниқ сабаблари ҳали тўлиқ ўрганилмаган. Бироқ олимлар бу ҳолат асосан миядаги ўзгача фаолият билан боғлиқ, деб ҳисоблашади. Айрим тадқиқотлар савантларда чап ярим шарнинг зарар кўрган бўлиши ёки у етарлича фаол бўлмаслиги туфайли ўнг ярим шар фаолияти кучайиб кетишини кўрсатган. Айнан шу ўнг ярим шар санъат, мусиқий эшитиш, хотира ва тасвирий тафаккурга жавобгар ҳисобланади. Шу сабабдан савантларда ижодий ёки аналитик соҳаларда ноодатий иқтидор пайдо бўлиши мумкин. Шунингдек, генетик омиллар ҳам бу синдромга сабаб бўлиши мумкин. Баъзида у оилавий тарихда учрайди ёки туғма ҳолатда бўлади.
Савантлар қандай иқтидорларга эга бўлишади?
Савант синдромига эга бўлган инсонлар бир неча соҳаларда ноодатий иқтидорларга эга бўлишади. Улардан энг кўп учрайдиганлари қуйидагилар:
Мусиқа — баъзи савантлар бирор мусиқа асарини фақат бир марта эшитиб, уни мукаммал тарзда ижро эта олади. Улар нотани билмасдан, фақат эшитиш орқали асарни такрорлай оладилар. Масалан, машҳур савант Дерек Парависини кўзи ожиз бўлишига қарамай, фортепианода мураккаб асарларни ижро этган.
Санъат — савантлар орасида расм чизиш ёки ҳайкалтарошлик соҳасида бетакрор истеъдодга эга бўлганлар бор. Стивен Уилтшер исмли британиялик савант Лондон шаҳрини вертикал парвоздан бир марта кўрганидан сўнг, уни тафсилотлари билан мукаммал тарзда чизиб чиққан.
Математика — айрим савантлар сонлар билан ишлашда ноодатий маҳоратга эга. Улар сонларни илдиз остидан чиқариш, улкан сонларни бўлиш, жуфт ёки тоқ эканлигини тезда аниқлаш каби мураккаб амалларни бир зумда бажаришади. Бу ҳисоблаш қобилияти баъзан инсон онгининг чегарасидан ҳам ошиб кетади.
Хотира — айрим савантлар жуда кучли хотирага эга бўлиб, минглаб фактлар, саналар, рақамлар ёки матнларни ёд олган бўлади. Улар тарихий саналар, пойтахтлар, телефон рақамлари каби маълумотларни бир қарашда эслаб қолишади. Бу кучли хотира уларни бир қарашда “инсон компютери”га айлантиради.
Машҳур савантлар ва уларнинг ҳаёти
Дунёда машҳур бўлган савантлар сони кўп эмас, аммо улар орасида иқтидор ва руҳий ҳолат уйғунлигининг энг ёрқин намуналарини кўриш мумкин. Мисол учун, Ким Пик исмли америкалик савант инсон хотирасининг имконсиз кўринадиган чегараларини кўрсатган. У 9000 дан ортиқ китобни ёд олган, уларни икки кўзи билан бир вақтда алоҳида саҳифаларни ўқиган. У ўзининг билимини фақат китоб орқали эмас, кундалик ҳаёт воқеалари орқали ҳам чуқурлаштирган. У филм “Раин Ман”га илҳом бўлган шахс ҳисобланади.
| Ким Пик | |
|---|---|
| англ. Kim Peek | |
 |
Яна бир машҳур савант Даниел Таммет бўлиб, у рақамлар ва тилларга бўлган фавқулодда қизиқиши ва иқтидори билан танилган. У бир неча соат ичида исланд тилини ўрганиб олган ва Пи сонининг 22 мингдан ортиқ рақамини ёддан айтиб берган. Даниел ўз иқтидорини онгли равишда тушуна оладиган ва у ҳақида ёзадиган кам сонли савантлардан биридир.
Савант синдромининг ҳаётга таъсири
Савантлар ноодатий истеъдодга эга бўлишига қарамай, уларнинг кундалик ҳаёти кўпинча мураккаб бўлади. Кўпчилиги ижтимоий алоқаларда қийинчиликларга дуч келади, оддий иш фаолиятини юрита олмайди ёки мустақил яшаши учун доимий ёрдамга муҳтож бўлади. Шунинг учун савант синдроми фақат истеъдодли одамлар ҳақида эмас, балки руҳий ва психологик ёрдамни талаб қиладиган инсонлар ҳақида ҳамдир. Уларнинг қобилиятини аниқлаб, ижобий йўналишда ривожлантириш уларнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада ошириши мумкин.
Илм-фан ва тиббиётда савант синдромига бўлган қизиқиш
Савант синдроми бугунги кунда неврология, психология ва когнитив фанлар соҳасида катта қизиқиш уйғотмоқда. Олимлар бу синдром орқали инсон мияси қандай ишлашини, қандай қилиб маълум функсиялар ҳаддан зиёд кучайишини ўрганишмоқда. Бундан ташқари, сунъий интеллект, машина ўқитиш, нейрон тармоқлар каби технологик соҳаларда ҳам савантларнинг тафаккур модели ўрганилмоқда. Чунки бу одамларнинг мияси анъанавий алгоритмлардан фарқли тарзда ишлайди ва бу орқали янги ишлаш усуллари яратилиши мумкин.
Хулоса
Савант синдроми инсон онгининг энг ноодатий ва мураккаб қирраларини очиб беради. У иқтидор ва чекловларнинг бирлаштирилган ҳолати бўлиб, ҳар бир инсонда яширин имкониятлар мавжудлигини эслатади. Савантлар орқали биз нафақат инсон мияси сирларини чуқурроқ англаймиз, балки ҳар бир одамнинг ўзига хослигини, қобилиятини қадрлаш ва ривожлантириш муҳимлигини ҳам тушунамиз. Улар ҳаётда имкониятлар фақат чекловлардан эмас, балки ижодкорликдан ҳам туғилиши мумкинлигини исботлайди. Савантлар бизга шуни кўрсатадики, ақлни ҳар доим ўлчовлар билан эмас, балки унинг таъсири билан баҳолаш керак.
