Selen nima? Selen nima uchun kerak?

Selen nima? Selen nima uchun kerak?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Selen — immunitet tizimi faoliyati, qalqonsimon bez gormonlarini tartibga solish va hujayralarni oksidlovchi stressdan himoya qilishda ishtirok etadigan muhim mineraldir. Organizmga juda oz miqdorda kerak bo‘lishiga qaramay, uning yetishmasligi qalqonsimon bez faoliyati, immun javob, soch va tirnoqlar salomatligi hamda umumiy quvvat darajasiga ta’sir qilishi mumkin.

Selenga bo‘lgan ehtiyoj, odatda, muvozanatli ovqatlanish orqali qoplanadi. Biroq selen qo‘shimchalarini qabul qilish masalasi, albatta, shifokor tavsiyasi asosida ko‘rib chiqilishi kerak. Selen organizm uchun muhim mineral bo‘lib, ko‘plab biologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Tabiatda selen asosan tuproq va suv orqali oziq-ovqatlarga o‘tadi. Organizmda esa antioksidant vazifasini bajarib, hujayralarda oksidlovchi stress yuzaga kelishining oldini olishga yordam beradi.

Bundan tashqari, selen immunitet tizimini qo‘llab-quvvatlaydi, organizmning infeksiyalarga qarshi chidamliligini oshiradi va yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Selen qalqonsimon bez gormonlari faoliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Selenning muvozanatli miqdorda qabul qilinishi qalqonsimon bez faoliyatining tartibga solinishiga yordam berishi mumkin. Biroq selen organizmga me’yoridan ortiq tushsa, umumiy salomatlikka zarar yetkazishi ehtimoli mavjud. Shu sababli kunlik iste’mol miqdoriga e’tibor berish kerak.

Selen nima?

Selen organizm uchun muhim mineral bo‘lib, DNK sintezida ishtirok etadi. U hujayralarning shikastlanishi va infeksiyalarga qarshi kurashishda organizmning biologik tizimlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Selen, shuningdek, selenoproteinlar deb ataladigan turli fermentlar va oqsillarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.

Ushbu oqsillar:

  • Reproduktiv tizim faoliyatida;
  • Qalqonsimon bez gormonlari almashinuvida;
  • Hujayralarni oksidlovchi zararlanishdan himoya qilishda ishtirok etadi.

Organizmdagi selenning katta qismi mushak to‘qimalarida saqlanadi.

Selen nima uchun kerak?

Selen organizmda muhim vazifalarni bajaradigan mikroelementdir. Uning eng muhim vazifalaridan biri antioksidant himoya tizimida ishtirok etishidir.

Hujayralardagi selen glutation peroksidaza deb ataladigan fermentning faol tarkibiy qismi hisoblanadi. Shu vazifasi orqali u hujayralarni oksidlovchi stressdan himoya qiladi. Oksidlovchi stress — hujayralarda erkin radikallarning to‘planishi natijasida yuzaga keladigan zararli holatdir. Selen ushbu erkin radikallarni neytrallashtirishga yordam berib, ularning hujayra DNKsi, oqsillar va boshqa tuzilmalarga zarar yetkazishining oldini oladi.

Selenning ayrim saraton turlariga qarshi himoya qiluvchi ta’siri bo‘lishi mumkinligi yuzasidan ham ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Selen qalqonsimon bez gormonlarini tartibga solishda ishtirok etadi. Qalqonsimon bez selen tarkibli fermentlar yordamida o‘z gormonlarini ishlab chiqaradi.

Qalqonsimon bez gormonlari:

  • Moddalar almashinuvini tartibga solish;
  • Energiya ishlab chiqarish;
  • Hujayralarning o‘sishi va rivojlanishini boshqarishda muhim vazifalarni bajaradi.

Shu sababli selenning yetarli miqdorda qabul qilinishi qalqonsimon bez faoliyatining muvozanatli ishlashiga yordam berishi mumkin. Selenning yana bir muhim vazifasi immunitet tizimini qo‘llab-quvvatlashdir. U immun hujayralari faolligini oshirib, organizmning infeksiyalarga qarshi himoyasini mustahkamlaydi.

Qaysi oziq-ovqatlarda selen mavjud?

“Selen qaysi mahsulotlarda bor?” degan savol ushbu muhim mineralni muvozanatli miqdorda qabul qilishni istagan insonlarni qiziqtiradi. Organizmdagi selen miqdorini selen mavjud bo‘lgan mahsulotlarni muvozanatli iste’mol qilish orqali saqlab turish mumkin.

Selen mavjud bo‘lgan asosiy oziq-ovqatlar:

  • Dengiz mahsulotlari;
  • Tunets balig‘i;
  • Skumbriya;
  • Tovuq go‘shti;
  • Kurka go‘shti;
  • Mol go‘shti;
  • Tuxum;
  • Butun donli bug‘doy noni;
  • Suli yormasi;
  • Kepakli guruch;
  • Kungaboqar urug‘i;
  • Qovoq urug‘i;
  • Funduk va boshqa yong‘oqlar.

Ushbu mahsulotlarni muvozanatli iste’mol qilish selen miqdorini saqlash va organizmdagi biologik jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash uchun muhimdir. Biroq organizmda selen miqdorining haddan tashqari yuqori bo‘lishi zaharli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli muvozanatli ovqatlanish muhim ahamiyatga ega.

Selen miqdorining yuqoriligi nima?

Selen miqdorining yuqoriligi — organizmga me’yoridan ortiq selen tushishi natijasida yuzaga keladigan holatdir.

Selenning ortiqcha miqdorda qabul qilinishi ko‘pincha:

  • Oziq-ovqat qo‘shimchalaridan noto‘g‘ri foydalanish;
  • Selen qo‘shimchalarini me’yoridan ortiq qabul qilish;
  • Selen miqdori yuqori bo‘lgan mahsulotlarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish natijasida yuzaga keladi.

Bu holat selen bilan zaharlanishga va selenoz (selenosis) deb ataladigan kasallikka olib kelishi mumkin.

Selen miqdorining yuqori bo‘lishida quyidagi belgilar kuzatilishi mumkin:

  • Soch to‘kilishi;
  • Tirnoqlar shaklining buzilishi;
  • Tirnoqlarda turli o‘zgarishlar;
  • Asabiylashish;
  • Oshqozon bezovtaligi;
  • Og‘ir holatlarda nafas olish bilan bog‘liq muammolar.

Shu sababli selen qo‘shimchalari va selen miqdori yuqori bo‘lgan mahsulotlar shifokor nazorati ostida, muvozanatli tarzda iste’mol qilinishi kerak.

Selen yetishmovchiligi nima?

Selen yetishmovchiligi — organizm yetarli miqdorda selen ololmaganda yuzaga keladigan holatdir.

Bu holat quyidagi sabablar tufayli paydo bo‘lishi mumkin:

  • Selen miqdori past bo‘lgan tuproqlarda yetishtirilgan o‘simlik va hayvon mahsulotlarini iste’mol qilish;
  • Surunkali ichak kasalliklari;
  • Noto‘g‘ri yoki muvozanatsiz ovqatlanish;
  • Ayrim oziq-ovqat guruhlarini ratsiondan chiqarib tashlash.

Selen yetishmovchiligi qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi, immunitetning zaiflashishi va hujayralarning shikastlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Selenga uzoq vaqt davomida yetarlicha ehtiyoj qoplanmasa, quyidagi belgilar paydo bo‘lishi mumkin:

  • Mushaklar zaifligi;
  • Holsizlik;
  • Charchoq;
  • Soch to‘kilishi;
  • Teri bilan bog‘liq muammolar.

Selen yetishmovchiligi nimadan kelib chiqadi?

Selen yetishmovchiligining eng muhim sabablaridan biri tuproq tarkibidagi selen miqdorining past bo‘lishidir. Tuproqda selen miqdori kam bo‘lgan hududlarda o‘simliklar va hayvonlardan olinadigan oziq-ovqatlardagi selen miqdori ham kamayadi. Bu oziq-ovqat zanjiri orqali insonlarda selen yetishmovchiligiga sabab bo‘lishi mumkin. Surunkali ichak kasalliklari mavjud bo‘lgan insonlarda selenning ichaklardan so‘rilishi kamayishi va natijada yetishmovchilik yuzaga kelishi mumkin.

Bundan tashqari, keskin parhez cheklovlari yoki ayrim oziq-ovqat guruhlari butunlay chiqarib tashlangan parhezlar ham selen yetishmovchiligini keltirib chiqarishi mumkin. Vegetarian va vegan ovqatlanish usullari ayrim holatlarda selen iste’molini cheklashi mumkin.

Selen yetishmovchiligining belgilari qanday?

Selen yetishmovchiligi ayrim belgi va alomatlar orqali namoyon bo‘lishi mumkin.

Qalqonsimon bez bilan bog‘liq muammolar

Selen qalqonsimon bez gormonlarini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Uning yetishmasligi qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi va gipotireoz kabi muammolarga olib kelishi mumkin.

Gipotireoz — qalqonsimon bez organizm uchun yetarli miqdorda gormon ishlab chiqara olmaydigan holatdir.

Mushaklar zaifligi

Selen mushaklar salomatligi va faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Yetishmovchilikda quyidagi holatlar kuzatilishi mumkin:

  • Mushaklar zaifligi;
  • Jismoniy kuchning pasayishi;
  • Mushak og‘riqlari.

Immunitetning zaiflashishi

Selen immunitet tizimini mustahkamlovchi antioksidant xususiyatlari bilan tanilgan.

Uning yetishmasligi immunitet tizimining zaiflashishiga va infeksiyalarga chalinish xavfining oshishiga olib kelishi mumkin.

Soch va tirnoqlardagi o‘zgarishlar

Selen yetishmovchiligi:

  • Soch to‘kilishi;
  • Sochlarning mo‘rtlashishi;
  • Tirnoqlarning sinuvchanligi;
  • Tirnoqlar shaklining buzilishi kabi o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin.

Holsizlik va charchoq

Selen energiya ishlab chiqarish jarayonlarida ham ishtirok etadi. Uning yetishmovchiligi energiya darajasining pasayishiga, holsizlik va tez charchashga olib kelishi mumkin.

Teri bilan bog‘liq muammolar

Selen yetishmovchiligi quyidagi teri muammolariga sabab bo‘lishi mumkin:

  • Teri qurishi;
  • Toshmalar;
  • Dermatit;
  • Teri qizarishi va qichishishi.

Selen yetishmovchiligida qanday kasalliklar uchraydi?

Selen yetishmovchiligi ayrim kasalliklar va sog‘liq muammolarining rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Keshan kasalligi

Selen yetishmovchiligi Keshan kasalligi deb ataladigan kardiomiopatiyaning rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

Kardiomiopatiya — yurak mushagining zararlanishi yoki zaiflashishi bilan kechadigan kasallikdir. Keshan kasalligi yurak mushaklarining kuchsizlanishi va yurak yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin.

Kashin–Bek kasalligi

Selen yetishmovchiligi bo‘g‘imlar salomatligiga ta’sir qiladigan Kashin–Bek kasalligining rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin.

Ushbu kasallik quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘ladi:

  • Bo‘g‘imlar deformatsiyasi;
  • Bo‘g‘im og‘rig‘i;
  • Bo‘g‘imlarning qotishi;
  • Harakatlanishning cheklanishi.

Qalqonsimon bez kasalliklari

Selen qalqonsimon bez gormonlarini tartibga solishda ishtirok etgani sababli uning yetishmovchiligida qalqonsimon bez bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘lishi mumkin.

Jumladan, qalqonsimon bez yetarli miqdorda gormon ishlab chiqarmaydigan gipotireoz rivojlanishi mumkin.

Immunitet tizimining zaiflashishi

Selen yetishmovchiligi immunitet tizimi faoliyatini buzib, organizmning infeksiyalarga qarshi chidamliligini kamaytirishi mumkin.

Bu holat:

  • Tez-tez takrorlanadigan infeksiyalar;
  • Kasallikdan keyin sekin sog‘ayish;
  • Uzoq davom etadigan tiklanish jarayonlariga sabab bo‘lishi mumkin.

Miopatiya

Selen mushaklar salomatligi uchun muhimdir. Uning yetishmovchiligida mushaklar zaifligi va miopatiya, ya’ni mushak kasalligi rivojlanishi mumkin.

Ko‘p beriladigan savollar

Selen vazn kamaytiradimi?

Selen bevosita vazn kamaytiradigan mineral emas.

Biroq u qalqonsimon bez gormonlarini tartibga solishda ishtirok etgani sababli metabolizmga bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Agar insonda selen yetishmovchiligi mavjud bo‘lsa, uni bartaraf etish umumiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Ammo ozish maqsadida selen qo‘shimchalarini shifokor tavsiyasisiz qabul qilish to‘g‘ri emas.

Selen yetishmovchiligi nimalarga olib keladi?

Selen yetishmovchiligi quyidagi holatlarga olib kelishi mumkin:

  • Immunitet tizimining zaiflashishi;
  • Qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi;
  • Holsizlik;
  • Charchoq;
  • Soch va tirnoqlarning zaiflashishi;
  • Mushaklar faoliyatining buzilishi.

Uzoq davom etadigan va og‘ir selen yetishmovchiligida yurak mushagi, boshqa mushaklar faoliyati va reproduktiv salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatilishi mumkin.

Selen yetishmovchiligidan shubha qilinganda qondagi ko‘rsatkichlar va umumiy sog‘liq holati shifokor tomonidan baholanishi kerak.

Bitta yong‘oqda qancha selen bor?

Oddiy yong‘oq tarkibida oz miqdorda selen mavjud. Uning miqdori yong‘oq turi, u yetishtirilgan tuproq va yong‘oqning kattaligiga qarab farq qilishi mumkin.

O‘rtacha bitta yong‘oq tarkibida taxminan 1–2 mikrogramm selen bo‘lishi mumkin.

Selenga eng boy yong‘oqlardan biri Braziliya yong‘og‘idir. Biroq uning tarkibida juda ko‘p selen bo‘lishi mumkinligi sababli uni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi.

Selen uyqu keltiradimi?

Selenning bevosita uyqu keltiruvchi ta’siri mavjud emas.

Biroq selen qalqonsimon bez faoliyati, immunitet tizimi va umumiy moddalar almashinuvida ishtirok etgani sababli uning yetishmovchiligi ayrim insonlarda holsizlik va charchoq hissi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Agar uyquchanlik doimiy davom etsa, uni faqat selen bilan bog‘lash to‘g‘ri emas. Bunday holatda quyidagi ko‘rsatkichlarni tekshirtirish kerak bo‘lishi mumkin:

  • Qalqonsimon bez faoliyati;
  • Temir miqdori;
  • B12 vitamini;
  • D vitamini;
  • Boshqa ehtimoliy sog‘liq muammolari.

Bir kunda qancha selen qabul qilish kerak?

Kunlik selen ehtiyoji insonning yoshi, jinsi, turmush tarzi va sog‘liq holatiga qarab o‘zgarishi mumkin.

Umuman olganda, sog‘lom voyaga yetgan inson uchun tavsiya etiladigan kunlik selen miqdori 55 mikrogramm hisoblanadi.

Selen organizmda quyidagi vazifalarni qo‘llab-quvvatlaydi:

  • Antioksidant himoyani ta’minlash;
  • Qalqonsimon bez faoliyatini tartibga solish;
  • Immunitet tizimini himoya qilish;
  • Hujayralarni zararlanishdan saqlash.

Selenning yetarli miqdorda qabul qilinmasligi ushbu funksiyalarning buzilishiga va selen yetishmovchiligi belgilarining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.

Selen miqdori yuqori bo‘lganda qanday kasalliklar paydo bo‘ladi?

Selen miqdorining yuqoriligi organizmda selenning me’yoridan ortiq to‘planishi natijasida yuzaga keladi va ayrim sog‘liq muammolariga sabab bo‘lishi mumkin.

Ortiqcha selen qabul qilish selenoz deb ataladigan selen bilan zaharlanish holatiga olib kelishi mumkin.

Selenoz quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin:

  • Soch to‘kilishi;
  • Tirnoqlardagi o‘zgarishlar;
  • Asabiylik;
  • Oshqozon bezovtaligi;
  • Og‘ir holatlarda asab tizimi yoki nafas olish bilan bog‘liq muammolar.

Shu sababli selen qo‘shimchalarini faqat shifokor nazorati ostida qabul qilish kerak. Selen qo‘shimchalaridan nazoratsiz foydalanish va selen miqdori yuqori bo‘lgan mahsulotlarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilishdan saqlanish lozim.

Selen organizmning biologik tizimlarida muhim vazifalarni bajaradigan mineraldir. Organizmdagi selen miqdorini tekshirtirmoqchi bo‘lgan insonlar shifoxonalarning ichki kasalliklar bo‘limiga murojaat qilishlari mumkin.

Manba: Medical Park