Селен — иммунитет тизими фаолияти, қалқонсимон без гормонларини тартибга солиш ва ҳужайраларни оксидловчи стрессдан ҳимоя қилишда иштирок этадиган муҳим минералдир. Организмга жуда оз миқдорда керак бўлишига қарамай, унинг етишмаслиги қалқонсимон без фаолияти, иммун жавоб, соч ва тирноқлар саломатлиги ҳамда умумий қувват даражасига таъсир қилиши мумкин.
Селенга бўлган эҳтиёж, одатда, мувозанатли овқатланиш орқали қопланади. Бироқ селен қўшимчаларини қабул қилиш масаласи, албатта, шифокор тавсияси асосида кўриб чиқилиши керак. Селен организм учун муҳим минерал бўлиб, кўплаб биологик жараёнларда муҳим рол ўйнайди. Табиатда селен асосан тупроқ ва сув орқали озиқ-овқатларга ўтади. Организмда эса антиоксидант вазифасини бажариб, ҳужайраларда оксидловчи стресс юзага келишининг олдини олишга ёрдам беради.
Бундан ташқари, селен иммунитет тизимини қўллаб-қувватлайди, организмнинг инфексияларга қарши чидамлилигини оширади ва яллиғланиш жараёнларини камайтиришга ёрдам бериши мумкин. Селен қалқонсимон без гормонлари фаолиятига ҳам ижобий таъсир кўрсатади.
Селеннинг мувозанатли миқдорда қабул қилиниши қалқонсимон без фаолиятининг тартибга солинишига ёрдам бериши мумкин. Бироқ селен организмга меъёридан ортиқ тушса, умумий саломатликка зарар етказиши эҳтимоли мавжуд. Шу сабабли кунлик истеъмол миқдорига эътибор бериш керак.
Mavzu davomida
Селен нима?
Селен организм учун муҳим минерал бўлиб, ДНК синтезида иштирок этади. У ҳужайраларнинг шикастланиши ва инфексияларга қарши курашишда организмнинг биологик тизимларини қўллаб-қувватлайди. Селен, шунингдек, селенопротеинлар деб аталадиган турли ферментлар ва оқсилларнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади.
Ушбу оқсиллар:
- Репродуктив тизим фаолиятида;
- Қалқонсимон без гормонлари алмашинувида;
- Ҳужайраларни оксидловчи зарарланишдан ҳимоя қилишда иштирок этади.
Организмдаги селеннинг катта қисми мушак тўқималарида сақланади.
Селен нима учун керак?
Селен организмда муҳим вазифаларни бажарадиган микроелементдир. Унинг энг муҳим вазифаларидан бири антиоксидант ҳимоя тизимида иштирок этишидир.
Ҳужайралардаги селен глутатион пероксидаза деб аталадиган ферментнинг фаол таркибий қисми ҳисобланади. Шу вазифаси орқали у ҳужайраларни оксидловчи стрессдан ҳимоя қилади. Оксидловчи стресс — ҳужайраларда эркин радикалларнинг тўпланиши натижасида юзага келадиган зарарли ҳолатдир. Селен ушбу эркин радикалларни нейтраллаштиришга ёрдам бериб, уларнинг ҳужайра ДНКси, оқсиллар ва бошқа тузилмаларга зарар етказишининг олдини олади.

Селеннинг айрим саратон турларига қарши ҳимоя қилувчи таъсири бўлиши мумкинлиги юзасидан ҳам илмий тадқиқотлар олиб борилмоқда. Селен қалқонсимон без гормонларини тартибга солишда иштирок этади. Қалқонсимон без селен таркибли ферментлар ёрдамида ўз гормонларини ишлаб чиқаради.
Қалқонсимон без гормонлари:
- Моддалар алмашинувини тартибга солиш;
- Энергия ишлаб чиқариш;
- Ҳужайраларнинг ўсиши ва ривожланишини бошқаришда муҳим вазифаларни бажаради.
Шу сабабли селеннинг етарли миқдорда қабул қилиниши қалқонсимон без фаолиятининг мувозанатли ишлашига ёрдам бериши мумкин. Селеннинг яна бир муҳим вазифаси иммунитет тизимини қўллаб-қувватлашдир. У иммун ҳужайралари фаоллигини ошириб, организмнинг инфексияларга қарши ҳимоясини мустаҳкамлайди.
Қайси озиқ-овқатларда селен мавжуд?
“Селен қайси маҳсулотларда бор?” деган савол ушбу муҳим минерални мувозанатли миқдорда қабул қилишни истаган инсонларни қизиқтиради. Организмдаги селен миқдорини селен мавжуд бўлган маҳсулотларни мувозанатли истеъмол қилиш орқали сақлаб туриш мумкин.
Селен мавжуд бўлган асосий озиқ-овқатлар:
- Денгиз маҳсулотлари;
- Тунетс балиғи;
- Скумбрия;
- Товуқ гўшти;
- Курка гўшти;
- Мол гўшти;
- Тухум;
- Бутун донли буғдой нони;
- Сули ёрмаси;
- Кепакли гуруч;
- Кунгабоқар уруғи;
- Қовоқ уруғи;
- Фундук ва бошқа ёнғоқлар.
Ушбу маҳсулотларни мувозанатли истеъмол қилиш селен миқдорини сақлаш ва организмдаги биологик жараёнларни қўллаб-қувватлаш учун муҳимдир. Бироқ организмда селен миқдорининг ҳаддан ташқари юқори бўлиши заҳарли таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли мувозанатли овқатланиш муҳим аҳамиятга эга.
Селен миқдорининг юқорилиги нима?
Селен миқдорининг юқорилиги — организмга меъёридан ортиқ селен тушиши натижасида юзага келадиган ҳолатдир.
Селеннинг ортиқча миқдорда қабул қилиниши кўпинча:
- Озиқ-овқат қўшимчаларидан нотўғри фойдаланиш;
- Селен қўшимчаларини меъёридан ортиқ қабул қилиш;
- Селен миқдори юқори бўлган маҳсулотларни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилиш натижасида юзага келади.
Бу ҳолат селен билан заҳарланишга ва селеноз (селеносис) деб аталадиган касалликка олиб келиши мумкин.
Селен миқдорининг юқори бўлишида қуйидаги белгилар кузатилиши мумкин:
- Соч тўкилиши;
- Тирноқлар шаклининг бузилиши;
- Тирноқларда турли ўзгаришлар;
- Асабийлашиш;
- Ошқозон безовталиги;
- Оғир ҳолатларда нафас олиш билан боғлиқ муаммолар.
Шу сабабли селен қўшимчалари ва селен миқдори юқори бўлган маҳсулотлар шифокор назорати остида, мувозанатли тарзда истеъмол қилиниши керак.
Селен етишмовчилиги нима?
Селен етишмовчилиги — организм етарли миқдорда селен ололмаганда юзага келадиган ҳолатдир.
Бу ҳолат қуйидаги сабаблар туфайли пайдо бўлиши мумкин:
- Селен миқдори паст бўлган тупроқларда етиштирилган ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотларини истеъмол қилиш;
- Сурункали ичак касалликлари;
- Нотўғри ёки мувозанатсиз овқатланиш;
- Айрим озиқ-овқат гуруҳларини ратсиондан чиқариб ташлаш.
Селен етишмовчилиги қалқонсимон без фаолиятининг бузилиши, иммунитетнинг заифлашиши ва ҳужайраларнинг шикастланишига сабаб бўлиши мумкин.
Селенга узоқ вақт давомида етарлича эҳтиёж қопланмаса, қуйидаги белгилар пайдо бўлиши мумкин:
- Мушаклар заифлиги;
- Ҳолсизлик;
- Чарчоқ;
- Соч тўкилиши;
- Тери билан боғлиқ муаммолар.
Селен етишмовчилиги нимадан келиб чиқади?
Селен етишмовчилигининг энг муҳим сабабларидан бири тупроқ таркибидаги селен миқдорининг паст бўлишидир. Тупроқда селен миқдори кам бўлган ҳудудларда ўсимликлар ва ҳайвонлардан олинадиган озиқ-овқатлардаги селен миқдори ҳам камаяди. Бу озиқ-овқат занжири орқали инсонларда селен етишмовчилигига сабаб бўлиши мумкин. Сурункали ичак касалликлари мавжуд бўлган инсонларда селеннинг ичаклардан сўрилиши камайиши ва натижада етишмовчилик юзага келиши мумкин.

Бундан ташқари, кескин парҳез чекловлари ёки айрим озиқ-овқат гуруҳлари бутунлай чиқариб ташланган парҳезлар ҳам селен етишмовчилигини келтириб чиқариши мумкин. Вегетариан ва веган овқатланиш усуллари айрим ҳолатларда селен истеъмолини чеклаши мумкин.
Селен етишмовчилигининг белгилари қандай?
Селен етишмовчилиги айрим белги ва аломатлар орқали намоён бўлиши мумкин.
Қалқонсимон без билан боғлиқ муаммолар
Селен қалқонсимон без гормонларини тартибга солишда муҳим рол ўйнайди. Унинг етишмаслиги қалқонсимон без фаолиятининг бузилиши ва гипотиреоз каби муаммоларга олиб келиши мумкин.
Гипотиреоз — қалқонсимон без организм учун етарли миқдорда гормон ишлаб чиқара олмайдиган ҳолатдир.
Мушаклар заифлиги
Селен мушаклар саломатлиги ва фаолиятини қўллаб-қувватлайди. Етишмовчиликда қуйидаги ҳолатлар кузатилиши мумкин:
- Мушаклар заифлиги;
- Жисмоний кучнинг пасайиши;
- Мушак оғриқлари.
Иммунитетнинг заифлашиши
Селен иммунитет тизимини мустаҳкамловчи антиоксидант хусусиятлари билан танилган.
Унинг етишмаслиги иммунитет тизимининг заифлашишига ва инфексияларга чалиниш хавфининг ошишига олиб келиши мумкин.
Соч ва тирноқлардаги ўзгаришлар
Селен етишмовчилиги:
- Соч тўкилиши;
- Сочларнинг мўртлашиши;
- Тирноқларнинг синувчанлиги;
- Тирноқлар шаклининг бузилиши каби ўзгаришларга сабаб бўлиши мумкин.
Ҳолсизлик ва чарчоқ
Селен энергия ишлаб чиқариш жараёнларида ҳам иштирок этади. Унинг етишмовчилиги энергия даражасининг пасайишига, ҳолсизлик ва тез чарчашга олиб келиши мумкин.
Тери билан боғлиқ муаммолар
Селен етишмовчилиги қуйидаги тери муаммоларига сабаб бўлиши мумкин:
- Тери қуриши;
- Тошмалар;
- Дерматит;
- Тери қизариши ва қичишиши.
Селен етишмовчилигида қандай касалликлар учрайди?
Селен етишмовчилиги айрим касалликлар ва соғлиқ муаммоларининг ривожланишига сабаб бўлиши мумкин.
Кешан касаллиги
Селен етишмовчилиги Кешан касаллиги деб аталадиган кардиомиопатиянинг ривожланишига олиб келиши мумкин.
Кардиомиопатия — юрак мушагининг зарарланиши ёки заифлашиши билан кечадиган касалликдир. Кешан касаллиги юрак мушакларининг кучсизланиши ва юрак етишмовчилигига олиб келиши мумкин.
Кашин–Бек касаллиги
Селен етишмовчилиги бўғимлар саломатлигига таъсир қиладиган Кашин–Бек касаллигининг ривожланишига ҳисса қўшиши мумкин.
Ушбу касаллик қуйидаги белгилар билан намоён бўлади:
- Бўғимлар деформатсияси;
- Бўғим оғриғи;
- Бўғимларнинг қотиши;
- Ҳаракатланишнинг чекланиши.
Қалқонсимон без касалликлари
Селен қалқонсимон без гормонларини тартибга солишда иштирок этгани сабабли унинг етишмовчилигида қалқонсимон без билан боғлиқ муаммолар пайдо бўлиши мумкин.
Жумладан, қалқонсимон без етарли миқдорда гормон ишлаб чиқармайдиган гипотиреоз ривожланиши мумкин.
Иммунитет тизимининг заифлашиши
Селен етишмовчилиги иммунитет тизими фаолиятини бузиб, организмнинг инфексияларга қарши чидамлилигини камайтириши мумкин.
Бу ҳолат:
- Тез-тез такрорланадиган инфексиялар;
- Касалликдан кейин секин соғайиш;
- Узоқ давом этадиган тикланиш жараёнларига сабаб бўлиши мумкин.
Миопатия
Селен мушаклар саломатлиги учун муҳимдир. Унинг етишмовчилигида мушаклар заифлиги ва миопатия, яъни мушак касаллиги ривожланиши мумкин.
Кўп бериладиган саволлар
Селен вазн камайтирадими?
Селен бевосита вазн камайтирадиган минерал эмас.
Бироқ у қалқонсимон без гормонларини тартибга солишда иштирок этгани сабабли метаболизмга билвосита таъсир кўрсатиши мумкин.
Агар инсонда селен етишмовчилиги мавжуд бўлса, уни бартараф этиш умумий саломатликни қўллаб-қувватлаши мумкин. Аммо озиш мақсадида селен қўшимчаларини шифокор тавсиясисиз қабул қилиш тўғри эмас.
Селен етишмовчилиги нималарга олиб келади?
Селен етишмовчилиги қуйидаги ҳолатларга олиб келиши мумкин:
- Иммунитет тизимининг заифлашиши;
- Қалқонсимон без фаолиятининг бузилиши;
- Ҳолсизлик;
- Чарчоқ;
- Соч ва тирноқларнинг заифлашиши;
- Мушаклар фаолиятининг бузилиши.
Узоқ давом этадиган ва оғир селен етишмовчилигида юрак мушаги, бошқа мушаклар фаолияти ва репродуктив саломатликка салбий таъсир кўрсатилиши мумкин.
Селен етишмовчилигидан шубҳа қилинганда қондаги кўрсаткичлар ва умумий соғлиқ ҳолати шифокор томонидан баҳоланиши керак.
Битта ёнғоқда қанча селен бор?
Оддий ёнғоқ таркибида оз миқдорда селен мавжуд. Унинг миқдори ёнғоқ тури, у етиштирилган тупроқ ва ёнғоқнинг катталигига қараб фарқ қилиши мумкин.
Ўртача битта ёнғоқ таркибида тахминан 1–2 микрограмм селен бўлиши мумкин.
Селенга энг бой ёнғоқлардан бири Бразилия ёнғоғидир. Бироқ унинг таркибида жуда кўп селен бўлиши мумкинлиги сабабли уни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилиш тавсия этилмайди.
Селен уйқу келтирадими?
Селеннинг бевосита уйқу келтирувчи таъсири мавжуд эмас.
Бироқ селен қалқонсимон без фаолияти, иммунитет тизими ва умумий моддалар алмашинувида иштирок этгани сабабли унинг етишмовчилиги айрим инсонларда ҳолсизлик ва чарчоқ ҳисси билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Агар уйқучанлик доимий давом этса, уни фақат селен билан боғлаш тўғри эмас. Бундай ҳолатда қуйидаги кўрсаткичларни текширтириш керак бўлиши мумкин:
- Қалқонсимон без фаолияти;
- Темир миқдори;
- Б12 витамини;
- Д витамини;
- Бошқа эҳтимолий соғлиқ муаммолари.
Бир кунда қанча селен қабул қилиш керак?
Кунлик селен эҳтиёжи инсоннинг ёши, жинси, турмуш тарзи ва соғлиқ ҳолатига қараб ўзгариши мумкин.
Умуман олганда, соғлом вояга етган инсон учун тавсия этиладиган кунлик селен миқдори 55 микрограмм ҳисобланади.
Селен организмда қуйидаги вазифаларни қўллаб-қувватлайди:
- Антиоксидант ҳимояни таъминлаш;
- Қалқонсимон без фаолиятини тартибга солиш;
- Иммунитет тизимини ҳимоя қилиш;
- Ҳужайраларни зарарланишдан сақлаш.
Селеннинг етарли миқдорда қабул қилинмаслиги ушбу функсияларнинг бузилишига ва селен етишмовчилиги белгиларининг пайдо бўлишига олиб келиши мумкин.
Селен миқдори юқори бўлганда қандай касалликлар пайдо бўлади?
Селен миқдорининг юқорилиги организмда селеннинг меъёридан ортиқ тўпланиши натижасида юзага келади ва айрим соғлиқ муаммоларига сабаб бўлиши мумкин.
Ортиқча селен қабул қилиш селеноз деб аталадиган селен билан заҳарланиш ҳолатига олиб келиши мумкин.
Селеноз қуйидаги белгилар билан намоён бўлиши мумкин:
- Соч тўкилиши;
- Тирноқлардаги ўзгаришлар;
- Асабийлик;
- Ошқозон безовталиги;
- Оғир ҳолатларда асаб тизими ёки нафас олиш билан боғлиқ муаммолар.
Шу сабабли селен қўшимчаларини фақат шифокор назорати остида қабул қилиш керак. Селен қўшимчаларидан назоратсиз фойдаланиш ва селен миқдори юқори бўлган маҳсулотларни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилишдан сақланиш лозим.
Селен организмнинг биологик тизимларида муҳим вазифаларни бажарадиган минералдир. Организмдаги селен миқдорини текширтирмоқчи бўлган инсонлар шифохоналарнинг ички касалликлар бўлимига мурожаат қилишлари мумкин.
Манба: Медикал Парк