Паротит (лотинча Паротитис эпидемика), халқ орасида «тепки» номи билан машҳур бўлган, юқумли касаллик бўлиб, асосан қулоқ олди соҳасидаги сўлак безларининг яллиғланиши билан намоён бўлади. Бу касаллик одатда Парамйховиридае оиласига мансуб вирус томонидан чақирилади ва одамларда асосан болалик даврида кузатилади. Ушбу мақолада паротитнинг этиологияси, патогенези, клиник кўринишлари, диагностикаси ва профилактикаси ҳақида илмий маълумотлар тақдим этилади.
Этиология ва эпидемиология
Паротитнинг келиб чиқиши паротит вируси билан боғлиқ бўлиб, у одамдан одамга ҳаводаги томчилар орқали юқади. Вирус ташувчининг сўлаги ёки бурун йўллари секретсияси орқали тарқалади. Эпидемиялар кўпинча куз-қиш даврида содир бўлади. Вирусдан энг кўп таъсирланадиган гуруҳ:
- 2-15 ёшли болалар;
- Иммунитети заиф бўлган шахслар;
- Эмланмаганлар.
Ўткир паротитга қарши ММР (қизамиқ, тепки, қизилча) ваксинасининг киритилиши эпидемиологик кўрсаткичларни сезиларли даражада пасайтирган.

Mavzu davomida
Патогенез
Вирус нафас йўллари орқали организмга киргандан сўнг, қон оқимига тушади ва сўлак безларида тўпланади. Бу жойда вирус ҳужайраларга кириб, яллиғланиш жараёнини бошлайди. Интерлейкин-1 ва бошқа медиаторларнинг фаоллашиши сўлак безларида шиш пайдо бўлишига олиб келади. Шунингдек, вирус қондан бошқа органларга, хусусан, мия пардаларига, тухумдонларга ёки моякларга ўтиб, оғир асоратларни келтириб чиқариши мумкин.
Клиник кўринишлар
Паротитнинг асосий белгиларига қуйидагилар киради:
- Инкубатсион давр: Одатда 16-18 кун давом этади, лекин 12-25 кун оралиғида ҳам бўлиши мумкин. Бу даврда аломатлар йўқ.
- Бошланғич давр: Ҳарорат кўтарилиши (37-38°К), бош оғриғи, умумий ҳолсизлик.
- Ўткир давр:
- Сўлак безларининг шишиши ва оғриши (бир ёки икки томондан);
- Ютишда ёки чайнашда оғриқнинг кучайиши;
- Қулоқ атрофи терисининг қизариши;
- Тана ҳароратининг 39°К гача кўтарилиши.
Баъзан касаллик енгил шаклда кечиши ва типик аломатлар бўлмаслиги мумкин.
АсоратларДаволаниш чоралари вақтида кўрилмаса, паротит қуйидаги асоратларни келтириб чиқариши мумкин:
- Орхит: Эркакларда моякларнинг яллиғланиши, бепуштликка олиб келиши мумкин.
- Оофорит: Аёлларда тухумдонларнинг яллиғланиши.
- Менингит ва энсефалит: Мия ва мия пардаларининг яллиғланиши.
- Эшитиш қобилиятининг йўқолиши: Бир томонлама доимий карсоқлик.
Диагностика
Паротитнинг ташхиси клиник аломатларга ва анамнезга асосланади. Тасдиқловчи лаборатор текширувлар қуйидагилар:
- Қон таҳлили: Лекоитситоз ёки лимфотситоз кузатилиши мумкин.
- Вирусни аниқлаш: РТ-ПКР ёрдамида паротит вирус ДНКсини аниқлаш.
- Серологик тестлар: ИгМ ва ИгГ антитаналари даражасини баҳолаш.
Даволаш
Паротитни даволаш учун махсус антивирал дорилар мавжуд эмас. Асосий даво симптоматик бўлиб, қуйидагиларни ўз ичига олади:
- Антипиретик воситалар: Ҳароратни тушириш учун;
- Оғриқни камайтирувчи дорилар: Паратсетамол ёки ибупрофен;
- Кўп суюқлик ичиш: Сувсизланишни олдини олиш учун;
- Енгил овқатланиш ва оғиз гигиенасига риоя қилиш.
Оғир асоратлар бўлган ҳолатларда статсионар даволаш тавсия этилади.
Профилактика
Паротитни олдини олиш учун энг самарали усул эмлашдир. ММР ваксина икки марта, 12-15 ойлигида ва 4-6 ёшда қилинади. Шунингдек, қуйидаги чоралар ҳам аҳамиятга эга:
- Инфектсияланган беморларни изолятсия қилиш (7-9 кун давомида);
- Шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш;
- Иммунитетни мустаҳкамлаш.
Хулоса
Паротит — асосан болалар орасида кенг тарқалган юқумли касаллик бўлиб, вақтида аниқланмаса оғир асоратларни келтириб чиқариши мумкин. Профилактик эмлаш дастурларини кенг тарғиб қилиш ва гигиеник чораларни кўриш орқали ушбу касаллик тарқалишини сезиларли даражада камайтириш мумкин. Илмий тадқиқотлар давом эттирилса, паротитни даволаш ва олдини олиш бўйича янада самарали усуллар яратилиши мумкин.