Gemoglobin (HGB) nima?

Гемоглобин (HGB) нима?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Турли хил согълиқ муаммолари сабаб тиббиёт муассасаларига мурожаат қилганимизда, одатда қон таҳлиллари топшириш буюрилади. Ушбу қон таҳлиллари ичида деярли ҳар доим ўтказиладиган текширувлардан бири — тўлиқ қон таҳлили (гемограмма) ҳисобланади.

Тўлиқ қон таҳлилида қонда мавжуд бўлган қизил ва оқ қон ҳужайраларининг сони, тромботситларнинг миқдори билан бирга, бир қатор биокимёвий ҳисоб-китоблар ҳам баҳоланади. РДВ, ҲКТ, МЧК каби қисқартмалар билан ифодаланадиган ушбу параметрлардан бири HGB, яъни гемоглобин кўрсаткичидир.

Гемоглобин (HGB) нима?

Қисқача HGB деб аталадиган гемоглобин — қон суюқлигида қизил қон ҳужайралари (эритротситлар) ичида жойлашган оқсил табиатли модда ҳисобланади. Унинг тузилмасида темир иони билан бирга тўртта оқсил занжири мавжуд. Темир иони туфайли у бажарадиган асосий вазифа — ўпка орқали олинган кислородни қон оқими орқали бошқа тўқималарга етказиб бериш ва худди шу тарзда тўқималарда ҳосил бўладиган зарарли карбонат ангидридни (CО₂) ўпкага олиб бориб, ташқарига чиқарилишига ёрдам беришдан иборат. Шу маънода гемоглобин организм учун ҳаётий муҳим ва возкечилмас модда деб айтиш мумкин.

Гемоглобин организмдаги темир миқдори ва кислород ташиш қобилияти билан бевосита боғлиқ. Шу сабабли, айниқса камқонлик (анемия) шикояти бўлганида ва камқонликни даволаш самарадорлигини баҳолашда энг биринчи кўриладиган кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Худди шунингдек, жарроҳлик амалиёти олдидан организмдаги қон миқдори, яъни қондаги гемоглобин даражаси асосида оксиген ташиш қобилияти баҳоланади. Оператсиядан кейин эса қонда қанча йўқотиш бўлгани ва бу йўқотишнинг организмга мумкин бўлган таъсири HGB қиймати орқали мунтазам кузатиб борилади.

HGB даражасининг кескин пасайиши организмнинг кислород ташиш қобилиятини, демак, умумий соғлиғини жиддий равишда салбий таъсирлантиради, шунинг учун бундай ҳолат албатта даволаниши керак. Зарур бўлганда гемоглобин даражасига қараб беморга қон қуйиш (қон трансфузиони) ҳақида қарор қабул қилиниши мумкин. Гемоглобин организмдаги темир заҳираларидан бири бўлганлиги учун, темир танқислигига боғлиқ камқонликни (темир танқислиги анемияси) баҳолашда жуда муҳим аҳамиятга эга.

Гемоглобин пастлиги нимани англатади?

Гемоглобиннинг паст ёки меъёрдан юқори бўлиши айрим соғлиқ муаммоларининг белгиси бўлиши мумкин ва унинг даражасига қараб даволаш усули танланади. Гемоглобиннинг соғлом организмдаги нормал оралиқлари ёш ва жинсга қараб, шунингдек, генетик хусусият, гормонал ҳолат ва тана тузилишига қараб фарқ қилади. Шу сабабли, лабораторияда тўлиқ қон таҳлили жавобида кўрсатилган “нормал” оралиқ ҳар бир бемор учун мутлақ ҳақиқатни ифода этмайди. Гемоглобин пастлиги ёки юқорилигини энг тўғри баҳолаш эса мутахассис шифокор фикрига боғлиқ.

Шунга қарамай, ёш ва жинсга қараб гемоглобиннинг тахминий нормал қийматлари қуйидагича қабул қилинган:

🩸 Гемоглобин меъёрлари (г/дЛ ва г/Л)

Янги туғилган чақалоқлар учун: 13,5 – 24 г/дЛ (135 – 240 г/Л)

Гўдаклар (0–3 ёш) учун: 11 – 13 г/дЛ (110 – 130 г/Л)

Болалар (3–11 ёш) учун: 12 – 14 г/дЛ (120 – 140 г/Л)

Катталар, эркаклар учун: 13,5 – 17,5 г/дЛ (135 – 175 г/Л)

Катталар, аёллар учун: 12,5 – 15,5 г/дЛ (125 – 155 г/Л)

Гемоглобин даражаси ушбу маълумот учун берилган оралиқлардан паст бўлса, бу ҳолат камқонлик (анемия) сифатида талқин қилинади. Бундай вазиятда анемиянинг айнан нимадан келиб чиққани аниқланишига ҳаракат қилинади ва сабабга қараб даволаш ёндашуви танланади. Аксинча, ушбу оралиқдан юқори аниқланган гемоглобин даражасида организмда қон ишлаб чиқарилишининг кўпайганлиги ҳақида сўз юритиш мумкин. Бундай ҳолда қўшимча кўрсаткичлар баҳоланганидан сўнг баъзи гематологик касалликлар аниқланиши, ёки физиологик равишда аниқланган қон кўплиги ҳақида хулоса қилиниши мумкин.

Кимларда гемоглобин текширилади?

Айниқса, жарроҳлик амалиётлари олдидан ва ундан сўнг, зарур ҳолларда оператсия вақтида ҳам беморнинг қон ҳолати ва кислород ташиш қобилиятини баҳолаш учун HGB кўрсаткичи текширилади. Шунингдек, гемоглобин пастлигига хос бўлиши мумкин бўлган юрак уришининг тезлашиши (чайқалиш), тез чарчаш, ранги оқариб кетиш каби белгилар кузатилган одамларда ҳам биринчи навбатда тўлиқ қон таҳлили ўтказилади.

Бундан ташқари, ҳеч қандай аниқ шикоят бермасдан кечаётган енгил гемоглобин пастликларини аниқлаш учун ҳам мунтазам профилактик кўрикларда тўлиқ қон таҳлили тавсия этилади. Турли қон касалликлари туфайли назоратда бўлган, шунингдек камқонлик сабабли даволаниш олаётган беморларда даволаш самарадорлигини баҳолаш мақсадида HGB мунтазам равишда кузатиб борилади.

Homiladorlik davrida anemiya yoki kamqonlik nima

Гемоглобин пастлашининг сабаблари нималар?

Гемоглобин даражасининг пасайиши кўпинча анемия (камқонлик) сабабларига боғлиқ бўлади. Бундан ташқари, гемоглобин тузилмаси туғма равишда бузилган баъзи генетик анемия турлари — масалан, Ўрта ер денгизи камқонлиги (талассемия) ёки орак ҳужайрали камқонлик (орак ҳужайрели анемия) каби гематологик касалликларда ҳам HGB пастлиги кузатилади. Умуман олганда, гемоглобин пасайишига олиб келадиган ҳолатларни қуйидагича жамлаш мумкин:

  • Қон йўқотилиши:
    Организм қисқа вақт ичида ёки сурункали тарзда кам ёки кўп миқдорда қон йўқотганда HGB пастлиги аниқланиши мумкин. Бу ҳолат жарроҳлик амалиётларидан кейин, жароҳатлар ва травмалар натижасида, ғайритабиий кучли ҳайз қон кетишларида ёки ички, яширин қон кетиш ўчоқлари мавжуд бўлганда кузатилади.
  • Темир танқислиги камқонлиги:
    Организм ташқаридан етарли миқдорда темир олмаганда, олинган темир моддалар алмашинуви (метаболизми) жараёнида тўлиқ ўзлаштирилмаганда ёки сурункали қон йўқотишлар туфайли темир захиралари камайганда темир танқислиги камқонлиги ривожланади ва бунда HGB пастлиги кузатилади.
  • Б12 витамини ёки фолат (фолий кислотаси) етишмовчилигига боғлиқ камқонликлар:
    Қон ҳужайралари ишлаб чиқилиши учун зарур бўлган айрим витаминлар етишмаганда гемоглобин синтези камаяди.
  • Сурункали касалликларга боғлиқ камқонликлар:
    Организмда мавжуд бўлган турли тизимли (системик) касалликлар туфайли темир алмашинуви бузилади ва қон ҳужайраларининг етарли миқдорда ишлаб чиқарилишида узилишлар вужудга келади.
  • Апластик анемия каби айрим махсус гематологик касалликлар:
    Қон ҳужайралари суяк илигида етарли даражада ҳосил бўлмаслиги, нотўғри шаклланиши ёки организм томонидан тезда парчаланиб, қондан чиқариб юборилиши натижасида гемоглобин миқдори камаяди.
  • Гемолитик камқонликлар (гемолитик анемиялар):
    Турли инфексиялар ёки тизимли касалликлар туфайли қонда ёки тўқималарда қон ҳужайраларининг парчаланиши (емирилиши) тезлашса, гемоглобин миқдори пасаяди.
  • Гемоглобиннинг тузилмавий (структуравий) касалликлари:
    Ўрта ер денгизи камқонликларида (талассемия) бўлгани каби, гемоглобиннинг генетик жиҳатдан нотўғри ишлаб чиқарилиши натижасида ҳам тўлиқ қон таҳлилида аниқланадиган гемоглобин миқдори камайган бўлади.
  • Баъзи дори воситалари:
    Турли дори препаратлари суяк кўмигида қизил қон ҳужайралари ишлаб чиқарилишини бостириши мумкин, бу эса гемоглобин даражасининг пасайишига олиб келади.
  • Она сути билан овқатлана олмайдиган болалар:
    Она сути, айниқса, темирга бой бўлганидан, ҳаётнинг илк даврида болани она сути билан боқиш имкони бўлмаса, унда камқонлик, шунга мос равишда HGB пастлиги ривожланиши мумкин.

Гемоглобин паст бўлганда қандай белгилар кўринади?

Одатда, HGB даражасининг енгил пасайган ҳолатларида беморда яққол шикоятлар бўлмаслиги мумкин. Кўпинча бундай пастликлар профилактик ёки рутин қон таҳлиллари вақтида аниқланади. Шунга қарамай, айрим белгилар мавжуд бўлиши гемоглобин пастлигига ишора қилиши мумкин. Ушбу белгилар қуйидагича саналади:

  • Ҳолсизлик, тез чарчаш
  • Тери рангининг оқариб кетиши
  • Безовталик
  • Юрак уришларининг тезлашиши
  • Иштаҳанинг пасайиши
  • Соч тўкилиши
  • Тирмоқларда мўртлашиш, синувчанлик ёки шакл бузилишлари
  • Айниқса болаларда тез-тез ва узоқ йиғлаш, қаттиқ йиғлаш хуружлари
  • Болаларда эътиборнинг тарқоқлиги ва диққатни жамлай олмаслик
Qon bosimi nima? uning turlar va davolash

Гемоглобин паст бўлганда даволашда нималар қилинади?

Гемоглобин пастлигига сабаб бўлаётган асосий касаллик ёки ҳолатни тўғри аниқлаш — муваффақиятли даволашнинг энг муҳим шарти ҳисобланади. Сабабга қараб даволаш режалаштирилгани учун, HGB пастлиги аниқланганда албатта мутахассис шифокор кўригига мурожаат қилиш лозим.

Агар сабаб қон йўқотиши деб тахмин қилинса ёки шундай аниқланса, қон йўқотишнинг қаердан келиб чиққани, унинг миқдори, хусусияти ва остида ётган касалликларни аниқлашга қаратилган қўшимча текширувлар ўтказилади. Шундан сўнг мос даволаш режаси тузилади.

Агар ҳолат анемия сифатида баҳоланса, қайси турдаги камқонлик устун эканини аниқлаш учун қўшимча таҳлиллар олинади. Темир танқислиги ёки витамин етишмовчилигига боғлиқ камқонликларда етишмаётган модда (темир, Б12 витамини, фолат ва ҳоказо) билан даволаш бошланади; тузилмавий ёки генетик касалликларда эса кўпроқ дори воситаларига асосланган, махсус ёндашув қўлланади.

Буларнинг барчасига қўшимча тарзда, HGB даражаси жуда паст — жиддий чегарадан ҳам паст (< 7 гр/дл) аниқланса, янада агрессив даволаш усулларига эҳтиёж туғилиши мумкин. Бу даражада организмнинг кислород ташиш қобилияти сезиларли равишда пасайган бўлади, шу сабабли тезкор чоралар кўриш зарур. Бундай ҳолатда, одатда, HGB даражаси назорат қилинадиган, хавфсизроқ даражага кўтарилгунга қадар беморга мос келадиган қон қуйиш ҳақида қарор қабул қилиниши мумкин.

Агар сизнинг ҳам қон таҳлилларингизда гемоглобин пастлиги аниқланган бўлса, бунга сабаб бўлаётган муаммони аниқлаш ва тўғри даволаш усулини танлаш учун, мутахассис шифокор ишлайдиган ишончли тиббиёт муассасасига мурожаат қилганингиз мақсадга мувофиқ бўлади.