Dispraksiya nima? Dispraksiyaning belgilari

Диспраксия нима? Диспраксиянинг белгилари

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Диспраксия турли сабабларга кўра болалик даврида пайдо бўлиши мумкин. Бир нечта омиллар ўзаро таъсирлашуви натижасида юзага келадиган бу ҳолат даволанмаса, жуда ноқулай ва безовта қилувчи бўлиши мумкин. Бу ҳолат мувофиқлаштириш (координатсия) ва мотор кўникмалар ривожланишида айрим қийинчиликлар юзага келишига сабаб бўлиши мумкин.
Кўпинча миянинг мушак ҳаракатларини режалаштириш ва мувофиқлаштириш (координатсия қилиш) қобилиятида заифликлар кузатилади.

Диспраксия бўлган одамлар кундалик фаолиятда, айниқса ёзиш, тугма илиш каби майда моторика (нозик ҳаракатлар)да қийналиши мумкин.
Шунингдек, югуриш, сакраш каби йирик моторика (кенг ҳаракатлар)га кирадиган ҳаракатларда ҳам диққатни жамлаш қийинлашиши эҳтимоли бор.

Бу ҳолатда тана ҳаракатларини тўғри мувофиқлаштириш мураккаблашади ва қўл–кўз координатсияси талаб қиладиган машғулотлар муаммо бўлиб қолиши мумкин.

Диспраксия нима?

Диспраксия ақлий режалаштириш ва ташкил этишда қийинчилик туғдириб, мотор ҳаракатларни бошлаш, тартибга солиш ёки уларни тўғри кетма-кетликда бажаришни анча қийинлаштириши мумкин. Шу сабабли болаларнинг тенгдошлари билан муносабатларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Ўзига ишончга путур етказиши мумкин бўлган ривожланиш мотор координатсияси бузилиши ижтимоий яккаланиш (изолятсия)га ва хавотир  каби ҳиссий таъсирларга олиб келиши мумкин.

Диспраксия сабаблари нималардан иборат?

Диспраксия турли сабабларга кўра болалик даврида пайдо бўлиши мумкин. Бир нечта омилнинг ўзаро таъсири натижасида юзага келадиган бу ҳолат даволанмаса, жуда безовта қилиши мумкин.

Шу сабабли ўз вақтида тўғри ташхис қўйилиши ва соҳа мутахассиси шифокор томонидан даволаш жараёни бошланиши зарур бўлиши мумкин.

Баъзи ҳолларда диспраксия ирсий (наслдан-наслга ўтувчи) ҳолат сифатида баҳоланади. Оилада шунга ўхшаш мотор координатсия муаммолари бўлган одам бўлса, генетик мойиллик  ҳақида гапириш мумкин.

Миянинг айрим ҳудудларида юзага келадиган ва ривожланиш бузилишларига сабаб бўладиган мотор ва координатсия муаммолари режалаш ҳамда мувофиқлаштириш каби қобилиятларга тўсқинлик қилиши мумкин.

Шунингдек, муддатидан олдин туғилган чақалоқларда мия тўлиқ ривожланмаган бўлса, мотор кўникмаларга салбий таъсир қиладиган диспраксия каби ҳолатлар кузатилиши мумкин.

Диспраксия болаликда бўлгани каби кейинчалик ҳам турли омиллар сабаб пайдо бўлиши мумкин.
Мия жароҳатлари ва травмалар мотор назорати амалга ошадиган ҳудудларда шикастланишга олиб келиши мумкин.

Бундан ташқари, ҳомиладорлик пайтида болакайнинг алкогол, сигарет (сигара) ёки шунга ўхшаш токсик моддаларга дуч келиши ҳам миянинг мотор ва координатсия кўникмалари ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Ҳомиладорлик даврида ўтказилган инфексиялар, стресс, ёки овқатланишдаги етишмовчиликлар ҳам боланинг ривожланишига бевосита зарар етказиши мумкин.

Ўрганиш қийинчиликлари, аутизм спектр бузилиши, хавотир, депрессия каби психологик ҳолатлар диспраксия каби касалликларга замин яратиши мумкин.

Диспраксиянинг белгилари нималар?

Диспраксия мотор кўникмалар ва мувофиқлаштириш қобилиятига салбий таъсир қилувчи жиддий ҳолатдир. Белгилар кўпинча одамдан одамга фарқ қилади, аммо умумий учрайдиган ҳолатлар қуйидагилар 

  • Мотор координатсияда қийинчиликлар
  •  Мувозанат муаммолари
  • Ақлий режалаштириш ва ташкил этишда қийинчиликлар
  • Кундалик ҳаёт фаолиятларида қийналиш
  •  Ақлий ва ҳиссий (эмотсионал) белгилар
  • Диққатнинг тез чалғиши
  •  Ақлий сустлашиш
  •  Кўриш ва эшитиш орқали координатсияда қийинчиликлар
  •  Жисмоний ҳаддан ташқари ҳаракатчанлик
  • Ўрганиш жараёнида орқага кетиш

Янги кўникмаларни ўрганишда қийналиш, мотор кўникмалар секин ривожланиши, кундалик фаолиятларни ўрганиш учун кўпроқ вақт кетиши каби ҳолатлар ҳам белгиларга кириши мумкин.

Бундан ташқари, кўриш диққатини жамлаш ва идрок этиш муаммолари, кўриш сигналларини (визуал уяранлар) эътиборга олиш, кўриш маълумотини қайта ишлашда ҳам кўпинча қийинчилик кузатилади.

Тез фикрлашда қийналиш, жавоб қайтаришда сустлик каби яққол кўринадиган ва безовта қиладиган ҳолатлар ҳам бирга келиши мумкин.

Диспраксия давоси (муолажаси) нима?

Диспраксия белгилари кузатилса, умумий неврологга мурожаат қилиш муҳим. Даволаш орқали ҳолатнинг таъсири камайтирилиши мумкин.

Кўпинча болаликда аниқланадиган диспраксия даволанмаса, кундалик ҳаётда мотор кўникмалар ва мувофиқлаштириш қобилияти уйғунлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Даволаш жараёнида эса одамнинг ёши, эҳтиёжи ва қийинчиликларига мос келадиган самарали усул танланади. Бунда тўғри ташхис қўйиш ва шахсга мос даволаш режаси тузиш кўзда тутилади.

Мотор кўникмадаги муаммолар ва унга боғлиқ эҳтимолий неврологик сабаблар турли тестлар орқали синчиклаб текширилиши мумкин. Кейинги босқичда, агар ҳолат оғир бўлса, бемор эрготерапевт (эрготерапист)ларга йўналтирилиши мумкин.

Кундалик ҳаёт фаолиятида мустақилликни оширишни мақсад қилган бу мутахассислар диспраксия давосида асосий рол ўйнаши мумкин.

Мутахассис шифокор тавсиясига кўра мушак кучи, мувозанат, тана тутиши ва мотор координатсияни яхшилаш учун физиотерапевтга мурожаат қилиш ҳам керак бўлиши мумкин.

Баъзан бу ҳолат ҳиссий қийинчиликлар билан боғлиқ бўлиб, ўзига ишонч етишмаслиги ва хавотир ҳолати бузилиши натижасида кучайиши мумкин. Бундай вазиятда когнитив-хулқ-атвор терапияси  тавсия этилади.

Шунда ҳиссий қийинчиликларни бошқариш ва салбий фикрлаш қолипларини бузиш мақсад қилинади. Болалар учун мактабда қўшимча ёрдам олиш ҳам соғайиш жараёнига ижобий ҳисса қўшиши мумкин.

Шу сабабли ўқитувчиларни хабардор қилиб, фарзандингиз учун махсус таълим режалари тузилишини сўрашингиз мумкин.

Диспраксиянинг турлари нималар?

Диспраксия — мияда мотор кўникмаларни бошқарадиган ҳудудлар таъсирланиши натижасида келиб чиқадиган ҳолатдир. Кўпинча болаликда ҳаракат ва координатсия бузилиши сифатида кўринса-да, катталарда ҳам учраши эҳтимоли юқори. Диспраксия реабилитатсияси (тиклаш) унинг турига қараб фарқ қилади.

Диспраксия турли кичик турларга эга:

 Мотор диспраксия — юриш, югуриш, сакраш каби асосий мотор кўникмалар қийинчилик билан бажариладиган тур. Болаларда тез-тез учраб, ўз ривожланиш босқичларида кеч юриш ва жисмоний фаолиятда қийналишга олиб келиши мумкин.
 Когнитив диспраксия — маълум бир мақсадга эришиш жараёнида режалаш ва бажаришда қийин кечадиган ҳолатларга сабаб бўлиши мумкин.
 Ривожланиш диспраксия — болаликда мотор кўникмаларни ривожлантиришда юзага келадиган қийинчиликларни англатади. У боланинг ёшига мос мотор кўникмаларни ўрганишда кечикишга олиб келиши мумкин.
 Сезги-мотор диспраксия — сезги маълумотлари билан мотор ҳаракатларнинг уйғун интегратсиясига таъсир қилади.
 Вербал диспраксия — нутқ мотор кўникмаларига таъсир қиладиган тур. Одам тўғри нутқ ҳаракатларини бажаришда қийналиши мумкин, бу эса талаффуз муаммоларига олиб келади. Нутқ терапияси ёрдамида товушларни тўғри чиқариш, овқатни тўғри ейиш каби функсияларни ривожлантириш мумкин.

Ушбу турлар ташхис қилингач, беморга диспраксия реабилитатсияси қўлланиши мумкин. Диспраксия реабилитатсияси — бу ҳолатга эга одамларнинг кундалик ҳаётда янада мустақил ва самарали бўлишига ёрдам берадиган даволаш жараёнидир.

Реабилитатсия одатда меҳнат терапияси мутахассислари (иш терапевтлари), физиотерапевтлар ва нутқ терапевтлари каби мутахассислар томонидан олиб борилади.

Тез-тез сўраладиган саволлар

Диспраксия сабаблари нималар?

Диспраксия пайдо бўлишига бир нечта омил таъсир қилиши мумкин. Улар орасида: генетик омиллар, мия ривожланиши ва саломатлиги, вақтли туғилиш, туғма неврологик ҳолатлар, атроф-муҳит омиллари бўлиши мумкин.

Диспраксия ташхиси қандай қўйилади?

Ташхис мутахассис шифокор томонидан қўйилади. Батафсил клиник баҳолаш, тиббий тарихни йиғиш ва ривожланиш тарихи кўриб чиқилади. Жисмоний кўрик ва мотор кўникмаларни баҳолаш орқали хулоса қилинади.

Диспраксия давосида қайси усуллар қўлланади?

Кўпинча мотор кўникмалардаги қийинчиликларни камайтиришга қаратилган турли усуллар қўлланади. Меҳнат терапияси (иш терапияси), жисмоний терапия, ўйин терапияси, когнитив-хулқ-атвор терапияси, ижтимоий кўникмаларни ривожлантириш ва сезги интегратсияси терапияси каби ёндашувлар қўлланиши мумкин.