Nerv qisilishidan keyin og‘riq, uvishish va mushaklarda kuchsizlik kabi belgilar paydo bo‘lishi mumkin. Nerv qisilishining asosiy sababi ko‘pincha takrorlanuvchi jarohatlar hisoblanadi. Bundan tashqari, revmatoid artrit, qandli diabet va qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi — gipotireoz kabi kasalliklarda ham nerv qisilishi yuzaga kelishi mumkin.
Mavzu davomida
Nerv qisilishi nima?
Nerv qisilishi — nerv atrofidagi suyak, tog‘ay, mushak yoki pay kabi to‘qimalar tomonidan bosim tushishi natijasida yuzaga keladigan holatdir. Ushbu bosim natijasida nervning funksiyasi salbiy ta’sirlanadi va og‘riq, sanchish, uvishish yoki kuchsizlik kabi belgilar paydo bo‘lishi mumkin.
Nerv qisilishi sindromlarining bir necha turi mavjud. Ular qaysi nerv va qaysi soha zararlanganiga qarab tasniflanadi. Eng ko‘p uchraydigan nerv qisilishi sindromlari quyidagilardir:
Karpal tunnel sindromi
Karpal tunnel sindromi nerv qisilishining eng ko‘p uchraydigan turidir. Bu holat median nerv deb ataladigan nervning bilak atrofida siqilishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu nerv qo‘lning yuqori qismlaridan boshlanib, bosh barmoqqacha davom etadi. Bilakdan o‘tish joyida u karpal tunnel deb ataladigan tuzilma ichidan o‘tadi. Bilakda paydo bo‘ladigan shish kabi omillar tunnel ichidan o‘tuvchi nervga qo‘shimcha bosim beradi va vaqt o‘tishi bilan karpal tunnel sindromi rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Meralgiya parestetika
Son sohasidagi sezgi nervi bo‘lgan lateral femoral teri nervi pastki oyoq-qo‘l sohasida o‘tadigan joylarida bosimga uchrasa, meralgiya parestetika deb ataladigan nerv qisilishi yuzaga kelishi mumkin. Bu kasallikda, ayniqsa, sonning tashqi yon qismida — shim cho‘ntagi joylashadigan hududda — og‘riq va sezgi yo‘qolishi kuzatiladi. Bu belgilar odatda bir tomonlama paydo bo‘lishga moyil bo‘ladi.
Nerv qisilishining belgilari qanday?
Nerv qisilishi natijasida yuzaga keladigan belgilar zararlangan sohaga qarab farq qilishi mumkin. Bo‘yin sohasida paydo bo‘lgan nerv qisilishi odatda yelkaga tarqaladigan og‘riq shaklida namoyon bo‘ladi. Servikal radikulopati deb ataladigan bu holatda og‘riqdan tashqari boshqa belgilar ham kuzatilishi mumkin:
- Bo‘yin, yelka va qo‘llarda achishish yoki kuydiruvchi og‘riq
- Bosh harakati bilan og‘riq kuchining o‘zgarishi
- Bilak, barmoqlar va qo‘lda uvishish
- Qo‘l va yelka sohasidagi mushaklarda kuchsizlik
- Qo‘l, bilak yoki yelka sohasida sezgining pasayishi
Servikal radikulopati bo‘lgan bemorlarda odam qo‘llarini boshining ustiga qo‘yganda belgilar yengillashishi mumkin. Bu holat harakatdan keyin nerv ustidagi bosim kamayishi bilan bog‘liq.
Tirsak sohasida yuzaga keladigan kubital tunnel sindromi belgilarining kuchayishi odam tirsagini bukganda kuzatilishi mumkin. Qo‘l va barmoqlarda uvishish yoki sanchish, kuchsizlik va harakatlarni muvofiqlashtirishda qiyinchilik bu sindromga xos belgilar qatoriga kiradi.

Eng ko‘p uchraydigan nerv qisilishi kasalligi — karpal tunnel sindromi ayollarda ko‘proq uchraydi. Bu sindrom rivojlanganda, ayniqsa, kechalari kuchayadigan qo‘l va bilak og‘rig‘i paydo bo‘lishi mumkin. Og‘riqdan tashqari, elektr toki urgandek sezgi, kuchsizlik yoki buyumlarni ushlashda qiyinchilik kabi shikoyatlar ham kuzatilishi mumkin. Karpal tunnel sindromi belgilari ba’zan paydo bo‘lib, ba’zan yo‘qolib turadi. Nerv qisilishi vaqt o‘tishi bilan kuchaysa, shikoyatlar tez-tez paydo bo‘lishi va uzoqroq davom etishi mumkin.
Oyoqlardagi nerv qisilishi holatlari ko‘pincha siyatika deb ataladi. Tanadagi eng katta nerv bo‘lgan siyatik nerv chanoq suyagi sohasidan boshlanadi va oyoqlar bo‘ylab pastga qarab davom etadi. Sonning orqa qismi yoki dumbadan pastga tarqaladigan bel og‘rig‘i siyatikani ko‘rsatishi mumkin. Rivojlangan holatlarda esa oyoqlarda kuchsizlik va uvishish kabi belgilar paydo bo‘lishi mumkin.
Nerv qisilishining sabablari nimalar?
Nerv qisilishi ko‘pincha takrorlanuvchi jarohatlar natijasida yuzaga keladi. Bunday jarohatlar, ayniqsa, odamning kasbi va ish sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, doimiy klaviatura va sichqoncha ishlatishni talab qiladigan kasblarda yoki pianino kabi musiqa asboblarini chaladigan san’atkorlarda bilak bilan bog‘liq karpal tunnel sindromi rivojlanish ehtimoli ortadi.
Bunday takroriy jarohatlardan tashqari, to‘satdan yuzaga keladigan zo‘riqish yoki suyak sinishi kabi holatlar ham nervlarga bosim berib, nerv qisilishiga olib kelishi mumkin.
Takrorlanuvchi jarohatlar va baxtsiz hodisalar nervlarga turli yo‘llar bilan ta’sir qilishi mumkin. Masalan, nervni oziqlantiruvchi qon oqimi buzilishi, atrofdagi to‘qimalarning shishishi, nervni o‘rab turuvchi miyelin qobig‘ining zararlanishi yoki nerv hujayrasida tuzilish o‘zgarishlari paydo bo‘lishi mumkin. Bunday o‘zgarishlarning barchasi nervning elektr signallarini qabul qilish va uzatish vazifasiga salbiy ta’sir qiladi. Natijada og‘riq, uvishish va funksiyaning yo‘qolishi kabi shikoyatlar yuzaga keladi.
Takrorlanuvchi jarohatlar va baxtsiz hodisalardan tashqari, ayrim kasalliklar va sog‘liq bilan bog‘liq holatlar davomida ham nerv qisilishi yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun quyidagi holatlarga e’tiborli bo‘lish kerak:
- Qandli diabet
- Revmatoid artrit kabi autoimmun kasalliklar
- Qalqonsimon bez faoliyatining buzilishlari
- O‘smalar yoki kistalarning bevosita bosim berishi
- Homiladorlik yoki menopauza
- Semizlik
- Tug‘ma nuqsonlar
- Nerv kasalliklari
Nerv qisilishi qanday tashxis qilinadi?
Nerv qisilishiga tashxis qo‘yishda shifokorlar avvalo fizik ko‘rik o‘tkazadi va bemorning tibbiy tarixini o‘rganadi. Fizik ko‘rik vaqtida zararlangan sohaga qarab turli harakat testlari bajarilishi mumkin. Shundan so‘ng nerv qisilishini aniqroq baholash uchun turli tekshiruvlar buyurilishi mumkin.
Nerv o‘tkazuvchanligini tekshirish
Bu tekshiruv nervlarning elektr signallarini uzatish qobiliyatini va funksiyasini baholashga yordam beradi. Tekshiruv teri yuzasiga joylashtiriladigan elektrodlar yordamida amalga oshiriladi. Nerv o‘tkazuvchanligini tekshirishda nervdan past miqdorda elektr toki o‘tkaziladi va hosil bo‘lgan elektr javob qayd etiladi. Shifokorlar ushbu javobni baholab, tegishli nervda shikastlanish bor-yo‘qligini aniqlashi mumkin.

Elektromiyografiya (EMG)
Elektromiyografiya, ya’ni EMG — igna shaklidagi elektrodlar mushaklarga joylashtirilib bajariladigan tekshiruvdir. EMG testi mushaklarning tinch holatdagi va harakat paytidagi elektr faolligini o‘lchaydi. Tekshiruv natijasida ushbu mushaklarga boradigan nervlarda biror anormallik bor-yo‘qligini aniqlash maqsad qilinadi.
Magnit-rezonans tomografiya (MRI)
Magnit-rezonans tomografiya, ya’ni MRI kuchli magnit maydon va radio to‘lqinlar yordamida tana tuzilmalarini batafsil ko‘rsatib beradigan tasviriy tekshiruv usulidir. Bu usul, ayniqsa, nerv ildizi bosimi kabi holatlarda qo‘llanilishi mumkin. MRI yordamida ganglion kistalari, bo‘g‘im yuzasi yoki mushak tuzilmalaridagi kattalashishlar, shish, qon tomir kasalliklari va nerv tuzilmasidagi o‘zgarishlar aniqlanishi mumkin.
Nerv qisilishi qanday davolanadi?
Nerv qisilishini davolash asosan ikki katta guruhga bo‘linadi: jarrohlik davolash va jarrohliksiz davolash. Jarrohliksiz davolash usullariga dori vositalari, turmush tarzini o‘zgartirish va fizioterapiya kiradi.
Og‘riqni kuchaytiradigan harakatlardan saqlanish, uyda va ish joyida ergonomik ish sharoitini yaratish yoki shikoyatlarni kuchaytiradigan ishlar o‘rniga boshqa vazifalarni bajarish nerv qisilishini nazorat qilishda yordam beradigan turmush tarzi o‘zgarishlari hisoblanadi. Semizlik sababli yuzaga kelgan nerv qisilishida tana vaznini kamaytirish shikoyatlarning yengillashishiga yordam berishi mumkin.
Fizioterapiya zararlangan sohada egiluvchanlik, kuch va harakat hajmini oshirishga qaratiladi. Bu muolajalar og‘riq va uvishish kabi belgilarni kamaytirishga ham yordam beradi. Qo‘l yoki oyoqlarda yuzaga kelgan ayrim nerv qisilishi holatlarida, kechasi uyqu vaqtida odam bilmagan holda bajarishi mumkin bo‘lgan zo‘riqtiruvchi harakatlarning oldini olish uchun shina yoki fiksatorlardan foydalanish foyda berishi mumkin.
Nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar yoki kortikosteroid turidagi preparatlar nerv qisilishi bo‘lgan bemorlarga shifokor tomonidan buyurilishi mumkin. Bu dorilar nerv siqilgan sohadagi shishni kamaytirish va yallig‘lanishni bostirishga yordam beradi.
Jarrohliksiz davolash usullari samara bermagan rivojlangan holatlarda turli mahalliy bosimni kamaytiruvchi operatsiyalar qo‘llanilishi mumkin. Bunday operatsiyalarda zararlangan nerv va uning bosim ostida qolgan joyi aniqlanadi. So‘ng ushbu hududdagi biriktiruvchi to‘qima yoki yumshoq to‘qimaning bir qismi olib tashlanib, nerv ustidagi bosim kamaytiriladi.