Gidrotsefaliya(Bosh istisqosi) — orqa miya suyuqligining(OMS) miyadagi bo‘shliqlarda ortiqcha to‘planib, bosh ichidagi bosimni oshirishi holatidir.
Orqa miya suyuqligi miya va orqa miyada ishlab chiqariladi hamda miyani tashqi ta’sirlardan himoya qilishga yordam beradi. Biroq bu suyuqlikning haddan tashqari ko‘p bo‘lishi miya to‘qimalariga zarar yetkazishi va miya faoliyatida turli buzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Gidrotsefaliyada jarrohlik davolashning asosiy maqsadi — miyada orqa miya suyuqligining normal darajasini saqlashga yordam berishdir. Kasallik bilan bog‘liq belgilar va shikoyatlar bemorning yoshiga qarab farq qiladi. Ayrim hollarda bosh hajmining kattalashishi kuzatiladi. Bosh og‘rig‘i, qusish, ko‘rishning xiralashishi, kognitiv muammolar va yurishda qiyinchilik kabi nevrologik belgilar tez-tez uchraydi.
Gidrotsefaliya tufayli paydo bo‘lgan belgilar yoki funksional buzilishlarni boshqarish uchun ko‘pincha bir necha xil davolash usullariga ehtiyoj tug‘iladi. Agar kasallik davolanmasa, o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan jiddiy oqibatlar yuzaga keladi.
Mavzu davomida
Gidrotsefaliya nima?
Gidrotsefaliya — miyaning chuqur qismlarida joylashgan va qorincha (ventrikul) deb ataladigan bo‘shliqlarda ortiqcha suyuqlik to‘planishidir. Bu to‘planish ko‘pincha ortiqcha suyuqlikning chiqib ketishiga to‘sqinlik qiladigan tiqilish sababli yuzaga keladi. Ortiqcha suyuqlik qorinchalarning hajmini kattalashtiradi va miyaga bosim qiladi.
Gidrotsefaliya har qanday yoshda paydo bo‘lishi mumkin, biroq u chaqaloqlar va 60 yoshdan oshgan kattalar orasida ko‘proq uchraydi.
Kasallikning kechishi asosan uning qanchalik tez tashxislanishi va davolanishiga, shuningdek, uning ostida boshqa bir kasallik bor-yo‘qligiga bog‘liq bo‘ladi.

Gidrotsefaliya nima sababdan yuzaga keladi?
Orqa miya suyuqligi ayrim sharoitlarda ko‘payib, gidrotsefaliya rivojlanishiga zamin yaratadi. Bunga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan omillar quyidagilar:
- OMSning normal oqishiga to‘sqinlik qiladigan tiqilish
- Qon tomirlarining OMSni so‘rib olish qobiliyatining pasayishi
- OMS ishlab chiqarilishining ortishi
Orqa miya suyuqligining haddan tashqari ko‘p bo‘lishi miyaga bosim qiladi. Bu bosim miya to‘qimasiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan miya shishiga olib kelishi mumkin.
Ayrim hollarda gidrotsefaliya chaqaloq tug‘ilishidan oldin boshlanadi. Tug‘ma gidrotsefaliya quyidagi holatlar natijasida yuzaga kelishi mumkin:
- Ona qornida umurtqaning bir qismida ochiqlik qolishi bilan tavsiflanadigan spina bifida deb ataluvchi tug‘ma nuqson;
- Genetik anomaliya;
- Homiladorlik paytida o‘tkazilgan SMV (sitomegalovirus), qizamiqcha, tepki, zaxm va toksoplazmoz kabi infeksiyalar.
Gidrotsefaliya, shuningdek, chaqaloqlar, kichik bolalar va kattaroq bolalarda quyidagi sabablar tufayli paydo bo‘lishi mumkin:
- Meningit kabi markaziy nerv tizimi infeksiyalari
- Ayniqsa muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda tug‘ruq paytida yoki undan qisqa vaqt o‘tib miyada qon ketishi
- Tug‘ruqdan oldin, tug‘ruq vaqtida yoki tug‘ruqdan keyin yuzaga kelgan jarohatlar
- Bosh miya jarohati
- Markaziy nerv tizimi o‘smalari
Gidrotsefaliya belgilari qanday?
Gidrotsefaliya doimiy miya shikastlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli bu kasallikda uchraydigan belgilarni tanish va tezda tibbiy yordam olish muhimdir. Gidrotsefaliyaning belgi va alomatlari kasallik qaysi yoshda boshlanganiga qarab farq qiladi.
Chaqaloqlarda kuzatiladigan belgilar
Kichik chaqaloqlarda gidrotsefaliyaning keng tarqalgan belgi va alomatlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Bosh hajmining tez kattalashishi
- Boshning odatdagidan katta bo‘lishi
- Liqildoqning bo‘rtib chiqishi yoki taranglashishi
- Qusish
- Uyquchanlik
- Bezovtalik yoki jahldorlik
- Sust ovqatlanish
- Epileptik tutqanoqlar
- Ko‘zlarning pastga qarab qotib qolishi. Bu ko‘rinish “botayotgan quyosh manzarasi” deb ataladi
- Mushak tonusi va kuchining kamayishi
- Tegishga sust javob berish
- O‘sishning sekinlashishi.

Kattaroq chaqaloqlar va bolalarda kuzatiladigan belgilar
Kichik bolalarda quyidagi belgilar kuzatilishi mumkin:
- Ko‘rishning xiralashishi yoki ikki ko‘rish
- Ko‘zlarning pastga qarab qotib qolishi — “botayotgan quyosh manzarasi”
- Boshning g‘ayritabiiy darajada kattalashishi
- Uyquchanlik yoki lanjlik
- Bosh og‘rig‘i
- Ko‘ngil aynishi yoki qusish
- Muvozanat buzilishi
- Koordinatsiyaning sustligi
- Ishtahaning yo‘qolishi
- Epileptik tutqanoqlar
- Siydikni ushlab turolmaslik
- Bezovtalik
- Shaxsiyatdagi o‘zgarishlar
- Maktabdagi o‘zlashtirishning pasayishi
- Yurish yoki gapirish kabi avval egallangan ko‘nikmalar bilan bog‘liq muammolar
Kattalarda kuzatiladigan belgilar
Katta yoshdagilarda uchraydigan keng tarqalgan belgi va alomatlar quyidagilar:
- Uyquchanlik
- Bosh og‘rig‘i
- Koordinatsiya va muvozanatning yo‘qolishi
- Siydik pufagini nazorat qila olmaslik
- Tez-tez siydik chiqarish istagi
- Ko‘rish buzilishi
- Ish faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan xotira va diqqat muammolari hamda fikrlash qobiliyatining pasayishi
Keksalarda kuzatiladigan belgilar
60 yosh va undan katta odamlarda gidrotsefaliya bilan bog‘liq quyidagi belgilar ko‘p uchraydi:
- Siydik pufagini nazorat qila olmaslik yoki tez-tez siydik chiqarish istagi
- Xotira yo‘qolishi
- Fikrlash yoki mulohaza yuritish qobiliyatining asta-sekin pasayishi
- Yurishda qiyinchilik
- Koordinatsiya yoki muvozanatning sustligi
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Har qanday yosh guruhida gidrotsefaliyadan shubha uyg‘otadigan belgi yoki alomat kuzatilsa, darhol tibbiy yordamga murojaat qilish kerak. Gidrotsefaliya bilan bog‘liq muammolarga turli asosiy kasalliklar sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun o‘z vaqtida tashxis qo‘yilishi va mos tibbiy yordam ko‘rsatilishi muhimdir.
Chaqaloqlar va kichik bolalarda ogohlantiruvchi belgi bo‘lishi mumkin bo‘lgan alomatlar quyidagilar:
- Juda ingichka va baland tovushda yig‘lash
- Emish yoki ovqatlanish bilan bog‘liq muammolar
- Sababi tushunarsiz, takrorlanuvchi qusishlar
- Boshini harakatlantirishni yoki yotishni istamaslik
- Nafas olishda qiyinchilik
- Epileptik tutqanoqlar
Gidrotsefaliya tashxisi qanday qo‘yiladi?
Homiladorlik paytida o‘tkaziladigan odatiy prenatal ultratovush tekshiruvi orqali rivojlanayotgan homilada gidrotsefaliya aniqlanishi mumkin. Tug‘ilgandan keyin chaqaloqning bosh aylanasi muntazam o‘lchanadi. Bosh hajmidagi har qanday g‘ayritabiiylik keyingi tekshiruvlar uchun yo‘naltiruvchi omil bo‘ladi.
Bunday holatda avvalo miya ultratovush tekshiruvi o‘tkaziladi. Agar ultratovush tekshiruvi biror anomaliyani ko‘rsatsa, yanada batafsil ma’lumot beradigan MRT (magnit-rezonans tomografiya) yoki KT (kompyuter tomografiyasi) tekshiruvi bajariladi.
Kattaroq bolalar yoki kattalarda gidrotsefaliya belgilari bo‘lsa:
- Bemorning tibbiy tarixi o‘rganiladi.
- Jismoniy va nevrologik tekshiruv o‘tkaziladi.
- KT yoki MRT kabi tasvirlash tekshiruvi buyuriladi.

Gidrotsefaliya qanday davolanadi?
Gidrotsefaliya davolanmasa, o‘limga olib kelishi mumkin. Davolashdan maqsad — miyada yanada ko‘proq shikastlanish paydo bo‘lishining oldini olishdir. Afsuski, ilgari yuzaga kelgan miya shikastlanishini ortga qaytarishning imkoni yo‘q. Davolash esa BOSning normal oqimini tiklash uchun amalga oshiriladi. Buning uchun quyidagi jarrohlik usullaridan biri tanlanishi mumkin.
Shunt o‘rnatish
Gidrotsefaliyani davolashda eng ko‘p qo‘llanadigan usuldir. Shunt — uzun naychadan tashkil topgan, klapanli suyuqlik chiqarish tizimidir. Klapan orqa miya suyuqligining normal tezlikda va to‘g‘ri yo‘nalishda oqishiga yordam beradi.
Jarrohlik amaliyoti orqali shuntning bir uchi miyaga, ikkinchi uchi esa ko‘krak yoki qorin bo‘shlig‘iga joylashtiriladi. Shu tariqa ortiqcha suyuqlik miyadan chiqariladi va naychaning boshqa uchidan oqib chiqib, tushgan sohada osonroq so‘riladi. Shunt ko‘pincha umr bo‘yi qoladi va uning ishlashida muammo bor-yo‘qligi muntazam nazorat qilinadi.
Ventrikulostomiya
Ventrikulostomiya deb ataladigan muolaja shunt davolashiga muqobil sifatida tanlanishi mumkin.
Odatda qorinchalar orasida suyuqlik oqimida tiqilish bo‘lsa, shu usul qo‘llanadi. Bu jarrohlik amaliyoti miyada joylashgan va qorincha (ventrikul) deb ataladigan bo‘shliqlarning tubida yoki ikki qorincha orasida teshik ochish orqali bajariladi. Bu teshik BOSning miyadan chiqib ketishini ta’minlaydi.
Shuntlar ayrim bemorlar uchun mos kelmasligi mumkin. Bemor shunt o‘rnatish uchun mos yoki mos emasligini tekshirish maqsadida quyidagi usullar qo‘llanadi:
- Lyumbal punksiya. Orqa miya suyuqligining bir qismi bel sohasidan umurtqa kanaliga kiritilgan kanula orqali umurtqa pog‘onasining pastki qismidan chiqariladi. Agar bu muolaja bemorning yurishida yoki aqliy ko‘nikmalarida yaxshilanish bersa, shunt o‘rnatish davolashda foydali bo‘lishi ehtimol yuqori.
- Lyumbal infuziya testi. Bel sohasidan umurtqa kanali ichiga suyuqlik yuborilayotgan paytda orqa miya suyuqligi bosimi o‘lchanadi. BOS bosimining ma’lum chegaradan yuqori bo‘lishi bemorlar shunt davolashidan foyda ko‘rishi mumkinligini bildiradi.
Gidrotsefaliya asoratlari qanday?
Gidrotsefaliya bilan bog‘liq asoratlar kasallikning og‘irligi, qachon rivojlangani va qanday kechayotganiga bog‘liq. Agar chaqaloq tug‘ilganda og‘ir gidrotsefaliya bo‘lsa, miya shikastlanishi va jismoniy nogironlik xavfi yuqoriroq bo‘ladi. Holatlar juda og‘ir bo‘lmasa hamda davolash mos va tez amalga oshirilsa, natija yaxshiroq bo‘ladi.
Tug‘ma gidrotsefaliyasi bo‘lgan chaqaloqlarda uzoq muddatli asoratlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan doimiy miya shikastlanishi kuzatilishi mumkin. Bunday bolalarda keyingi yosh davrlarida quyidagilar paydo bo‘lishi ehtimoli bor:
- Diqqatni uzoq saqlab tura olmaslik
- Autizm
- O‘rganishdagi qiyinchiliklar
- Jismoniy koordinatsiya muammolari
- Xotira bilan bog‘liq muammolar
- Nutq muammolari
- Ko‘rish muammolari