Dializ — buyraklar ishdan chiqqan holatlarda qondagi chiqindi moddalar va ortiqcha suyuqlikni filtrlab beradigan sun’iy davolash usulidir. Dializ davolashining ikki turi mavjud: gemodializ va peritoneal dializ. Har ikkala usulda ham qondagi chiqindilar va ortiqcha suyuqlik filtrlab tashlanadi, shu orqali ishdan chiqqan buyraklarning odatdagi vazifasini bajarish maqsad qilinadi. Ayniqsa, buyrak kasalligining so‘nggi bosqichi yoki buyrak yetishmovchiligi bo‘lgan kishilarga buyrak dializi kerak bo‘lishi mumkin.
Mavzu davomida
Dializ nima?
Dializ davolashi — buyrak funksiyalari taxminan 15 foizdan pastga tushganda qondagi chiqindi moddalar va ortiqcha suyuqlikni filtrlashga yordam beradigan davolash turidir. Dializ buyrak o‘rnini bosuvchi davolash usullaridan biridir. Buyraklar qonni sog‘lom tarzda tozalay olmaganda, qonni tozalash uchun qo‘llaniladigan davolash usuli bo‘lib, u organizmga qondagi chiqindilar va ortiqcha suyuqliklarni chiqarib tashlashda ham yordam beradi.
Odatda buyraklar qonni tozalaydigan, filtrlaydigan va ortiqcha chiqindilarni organizmdan chiqarib yuboradigan muhim a’zodir. Sog‘lom odamlarda bu jarayon tabiiy ravishda amalga oshadi.

Ammo buyrak kasalligining so‘nggi bosqichi yoki buyrak yetishmovchiligi kabi holatlarda buyraklar qonni kerakli darajada filtrlay olmaydi. Natijada qon aylanish tizimida chiqindilar va toksinlar to‘planadi. Keng tarqalgan chiqindilar qatoriga azotli chiqindi — mochevina, mushak faoliyati chiqindisi — kreatinin va kislotalar kiradi. Ular odatda siydik chiqarish jarayonida organizmdan chiqib ketadi. Dializ esa qondagi chiqindi mahsulotlar va ortiqcha suyuqliklarni tozalab, buyraklarning vazifasini bajaradi va ma’lum ma’noda buyrak o‘rnini bosadi.
Dializga ehtiyoj qachon paydo bo‘ladi?
Buyrak funksiyalari, ayniqsa, 15 foiz yoki undan past darajaga tushganda, nafas qisishi, charchoq, mushak tortishishlari, ko‘ngil aynishi yoki qusish kabi buyrak kasalligi bilan bog‘liq og‘ir belgilar kuzatilsa, dializni boshlash tavsiya etiladi. Chunki bu holatda buyraklar o‘z vazifasini sog‘lom tarzda bajara olmay qoladi.
Quyidagi kasalliklar buyraklarga zarar yetkazib, jiddiy buyrak kasalliklariga olib kelishi mumkin:
- Yuqori qon bosimi
- Diabet
- Lupus
Ba’zi odamlarda noma’lum sabablarga ko‘ra ham buyrak muammolari paydo bo‘lishi mumkin. Buyrak yetishmovchiligi uzoq muddatli va surunkali holat bo‘lishi mumkin yoki jiddiy kasallik yoxud jarohatdan keyin to‘satdan — o‘tkir shaklda yuzaga kelishi mumkin. O‘tkir buyrak yetishmovchiligi tuzalishi mumkin. Ammo surunkali buyrak yetishmovchiligida dializ davolashi zarur ehtiyoj hisoblanadi.
Buyrak kasalligining besh bosqichi mavjud. 5-bosqich buyrak kasalligida shifokorlar buyrak yetishmovchiligi bor, degan xulosaga kelishi mumkin. Bu bosqichda buyraklar odatdagi funksiyasining atigi 15 foizidan kamrog‘ini bajara boshlaydi. Yashab qolish uchun dializ yoki buyrak ko‘chirib o‘tkazish zarur bo‘lishi mumkin.
Dializ turlari qanday?
Dializ davolashi ikki turga bo‘linadi: gemodializ va peritoneal dializ. Eng keng tarqalgan dializ turi — gemodializdir. Gemodializ va peritoneal dializni quyidagicha izohlash mumkin:
Gemodializ
Eng keng tarqalgan dializ turi bo‘lgan gemodializ usulida bemorning qoni qon tomir yo‘li orqali tanadan tashqariga olinadi. Dializator deb ataladigan sun’iy filtrdan o‘tkazilgan qon, suyuqlik va erigan moddalar tarkibi tartibga solingach, yana bemorga qaytariladi.
Davolash vaqtida qonning ivib qolishini oldini olish uchun qonni suyultiruvchi dorilardan foydalanish muhim hisoblanadi. Sun’iy buyrak deb ham ataladigan gemodializ jarayoni dializ bo‘limida, odatda, to‘rt soatlik seanslar ko‘rinishida haftasiga ikki yoki uch marta amalga oshiriladi. Seanslar soni, jarayon davomiyligi, dializ paytida ishlatiladigan filtr va dializ suyuqligi bemorning fiziologik xususiyatlariga qarab farq qilishi mumkin.
Peritoneal dializ
Peritoneal dializ — qonni filtrlash uchun qorin bo‘shlig‘ining ichki pardasi, ya’ni periton ishlatiladigan dializ turidir. Peritonga dializ eritmasi — dializat yuboriladi. Bu eritma shu hududdagi qon tomirlariga qonni filtrlashda yordam beradi. Keyin eritma tana tashqarisidagi maxsus xaltaga chiqariladi. Peritoneal dializ o‘z ichida ikki turga bo‘linadi: doimiy ambulator peritoneal dializ va avtomatik peritoneal dializ. Peritoneal dializ gemodializ kabi keng tarqalmagan bo‘lsa-da, amaliyotda qo‘llaniladigan usullardan biridir.
Dializ jarayoni qanday amalga oshiriladi?
Dializ davolashida eng ko‘p qo‘llaniladigan usul — gemodializda bemorning qoni qon tomir yo‘li orqali tanadan tashqariga olinadi. Dializator deb ataladigan sun’iy filtrdan o‘tkazilgan qon, suyuqlik va erigan moddalar tarkibi tartibga solingach, yana bemorga qaytariladi.
Dializ jarayoni orqali organizmda to‘plangan mochevina, kreatinin, fosfat va fosfor kabi moddalarni diffuziya yo‘li bilan almashish maqsad qilinadi. Shuningdek, bemor qonida yetishmayotgan minerallar ham nazorat ostida o‘tkazib beriladi.
Qondagi suyuqlik va moddalar almashinuvini ta’minlash uchun membranalar ishlatiladi. Dializ apparatlari dializat suyuqligi va maxsus membranalarni o‘z ichiga oladi. Dializat suyuqligiga o‘tgan chiqindi moddalar apparatdan tashqariga haydaladi, tozalangan qon esa bemorning tanasiga qaytariladi.

Dializ jarayonining foydalari qanday?
Dializ jarayonining eng asosiy foydasi — qondagi chiqindi mahsulotlar va ortiqcha suyuqlikni filtrlab, buyrak bajaradigan vazifalarni o‘z zimmasiga olishidir. Dializ orqali organizmda chiqindilar va ortiqcha suyuqliklar to‘planib qolmasligi uchun ular tanadan chiqarib yuboriladi. Shuningdek, qondagi kaliy, natriy, kalsiy va bikarbonat kabi minerallarning xavfsiz miqdori saqlab turiladi.
Dializ jarayonining foydalari quyidagicha:
- Dializ buyraklarning funksional vazifasini bajaradi
- Qondagi chiqindi mahsulotlar va ortiqcha suyuqlikni filtrlaydi
- Chiqindilarning organizmdan chiqarilishini ta’minlaydi
- Kaliy, natriy, kalsiy kabi minerallar miqdorini me’yorda saqlaydi
- Qon bosimini tartibga solishga yordam beradi
Dializ jarayonining xavflari bormi?
Dializ buyraklar bajaradigan ishni o‘z zimmasiga oladigan davolash amaliyoti bo‘lishi bilan birga, ayrim ehtimoliy xavflarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Ularning eng muhimlaridan biri infeksiya xavfidir. Dializning har ikki turida ham ma’lum xavflar mavjud bo‘lishi mumkin.
Gemodializ jarayonining oxirida qon oqimining sustlashishi yoki chandiq to‘qimasi hamda qon ivindisi sababli tiqilish paydo bo‘lishi mumkin.
Peritoneal dializ esa periton yallig‘lanishi — peritonit xavfini keltirib chiqarishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan qorin mushaklarining zaiflashish ehtimoli tufayli churra rivojlanish xavfi ham ortishi mumkin.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Dializ davolashi nimani anglatadi?
Dializ — buyraklar qonni sog‘lom tarzda tozalay olmaganda, qonni tozalash uchun qo‘llaniladigan buyrak o‘rnini bosuvchi davolash turidir. Shu bilan birga, dializ buyraklar o‘z funksiyasini bajarishni to‘xtatganda, ularning vazifasini o‘z zimmasiga oladigan davolash usuli sifatida ham ta’riflanadi.
Dializ nima uchun kerak?
Dializ davolashi — buyraklarning vazifasini bajaradigan, qondagi chiqindi moddalar va ortiqcha suyuqlikni filtrlashga xizmat qiladigan jarayondir.
Dializ jarayoni qancha davom etadi?
Dializ davomiyligi jarayon turiga qarab o‘zgaradi. Masalan, gemodializ jarayoni taxminan uch-to‘rt soat davom etadi va haftasiga kamida uch marta bajarilishi tavsiya qilinadi. Peritoneal dializ esa kamida haftasiga 3 marta bo‘lishi sharti bilan har kuni ham amalga oshirilishi mumkin.
Dializ buyraklarni davolaydimi?
Dializ jarayoni buyraklarni doimiy ravishda davolab yubormaydi. Ammo buyraklar bajarishi kerak bo‘lgan vazifalarni bajarib, organizm faoliyatini saqlab turishi mumkin. Buyraklarning doimiy tiklanishi uchun buyrak ko‘chirib o‘tkazish zarur bo‘ladi.
Dializda hayot davomiyligi qanday?
Ba’zi odamlar dializ bilan birga uzoq yillar yashaydi. Ammo bu jarayonning natijasi har bir odamda turlicha bo‘ladi. Bu borada muhim omillar qatoriga bemorning yoshi, umumiy sog‘lig‘i va buyrak yetishmovchiligining sababi kiradi.
Dializdan qutulish mumkinmi?
Buyrak ko‘chirib o‘tkazilgan va ko‘chirib o‘tkazilgan buyrak organizmga moslashgan bemorlar dializ jarayonidan qutulishi mumkin. Ammo umr bo‘yi dializga muhtoj bo‘ladigan holatlar ham borligini unutmaslik kerak.
Buyrak kasalligi bor bemor dializga kirmasa nima bo‘ladi?
Buyrak kasalligining so‘nggi bosqichi yoki buyrak yetishmovchiligi bo‘lgan, dializga kirishi qat’iy tavsiya etilgan bemorlar dializga kirmasa, vaqt o‘tishi bilan jiddiy oqibatlarga duch kelishi mumkin. Chunki buyraklarning butunlay ishlamay qolishi hayot uchun xavf tug‘dirishi mumkin.