Dizenteriya nima? Belgilari, yuqish yo‘llari va davolash choralari

Dizenteriya nima? Belgilari, yuqish yo‘llari va davolash choralari

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Xalq orasida «qonli ichburug‘» nomi bilan mashhur bo‘lgan dizenteriya – yo‘g‘on ichak shilliq qavatining yallig‘lanishi, qorindagi kuchli to‘lg‘oqsimon og‘riqlar va ich ketishi bilan kechadigan o‘tkir yuqumli xastalikdir. Bu kasallik qadimdan «iflos qo‘llar dardi» deb ataladi va bugungi kunda ham ayniqsa yoz-kuz oylarida, gigiyena talablariga yetarlicha amal qilinmagan sharoitda juda tez tarqaladi. Dizenteriya har qanday yoshdagi insonda uchrashi mumkin, biroq u 1 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan kichik bolalarda ancha og‘ir kechib, tananing bir necha soat ichida kuchli suvsizlanishiga sabab bo‘ladi.

Dizenteriyaning kelib chiqish sabablari va asosiy turlari

Dizenteriyaning kelib chiqishiga ikki xil asosiy qo‘zg‘atuvchi sabab bo‘ladi. Birinchisi va eng ko‘p uchraydigani – batsillyar dizenteriya bo‘lib, uni Shigella oilasiga mansub bakteriyalar qo‘zg‘atadi. Bakteriyalar og‘iz orqali ichakka tushgach, shilliq qavatga o‘rnashib, tezlik bilan ko‘payadi va o‘zidan kuchli zaharli moddalar ajrata boshlaydi. Oqibatda tana harorati keskin ko‘tariladi, ichak shilliq qavati shishib, mayda yarachalar bilan qoplanadi.

Ikkinchi shakli esa amebali dizenteriya deb ataladi va uni Entamoeba histolytica nomli bir hujayrali sodda parazit keltirib chiqaradi. Parazitar shakl ichak devorini ancha chuqurroq teshib shikastlaydi. Uning eng xavfli jihati shundaki, o‘z vaqtida bartaraf etilmasa, amebalar qon oqimi orqali jigar, o‘pka va hatto miyaga yetib borib, xatarli yiringli o‘choqlar hosil qilishi mumkin.

Kasallik qanday yo‘llar bilan yuqadi?

Kasallik faqat va faqat bemor yoki infeksiya tashuvchi odamning axlati orqali tashqi muhitga ajralgan qo‘zg‘atuvchilarning og‘izga tushishi natijasida yuqadi. Kanalizatsiya quvurlari nosozligi sababli ifloslangan ochiq hovuz, quduq va ariq suvlari eng katta xavf manbaidir.

Shuningdek, hojatxonadan keyin qo‘lni sovunlab yuvmaslik, bemor foydalangan idish va buyumlarga teginish hamda meva-sabzavotlarni oqar suvda yaxshilab tozalamasdan iste’mol qilish ham infeksiya zanjirini davom ettiradi. Ochiq qolgan taomlarga qo‘ngan pashshalar esa bakteriya va parazit tuxumlarini bir zumda butun xonadon bo‘ylab yoyib yuborishi mumkin.

Dizenteriyaning eng xavfli belgilari

Kasallik bakteriyalar tushganidan so‘ng 1–7 kunda, parazit yuqqanda esa 1–2 haftada o‘zini to‘liq namoyon qiladi. Odatda bemorning ahvoli birdaniga og‘irlashadi va quyidagi belgilar kuzatiladi:

  • Qorinning chap pastki sohasida kuchli burab og‘rish: Og‘riq xuruj shaklida bo‘lib, har safar hojatga borish arafasida keskin zo‘rayadi;
  • Yolg‘on chaqiriqlar (tenezmlar): Bemor tinimsiz hojatga borishni xohlaydi, ammo ich deyarli kelmaydi, faqat qattiq kuchanish va og‘riq qoladi;
  • Qonli va shilliqli ich ketishi: Najas dastlab suyuq bo‘lib, keyin uning tarkibida qizil qon tomchilari va quyuq shilliq moddalar ko‘rina boshlaydi;
  • Yuqori isitma va kuchli intoksikatsiya: Tana harorati 38–39 darajagacha chiqib, qaltirash, kuchli bosh og‘rig‘i va oyoq-qo‘llarda zirqirash paydo bo‘ladi;
  • Shiddatli suvsizlanish (degidratsiya): Qusish va ich ketishi orqali ko‘p suyuqlik yo‘qotilishi oqibatida og‘iz qaqrab qoladi, chanqoqlik kuchayadi va peshob kamayadi.

Uy sharoitida nimalar qilish mumkin va nimalar taqiqlanadi?

Dizenteriya alomatlari ko‘ringanda qilinadigan eng katta va xavfli xato – bu dorixonadan darhol Loperamid yoki Imodium kabi ich to‘xtatuvchi dorilarni ichishdir. Bunday dorilar ichakning tabiiy harakatini to‘xtatib qo‘yishi sababli millionlab bakteriyalar va ularning zaharlari tashqariga chiqolmay, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonga so‘rila boshlaydi, bu esa zaharlanishni yanada kuchaytiradi.

Buning o‘rniga zudlik bilan yo‘qotilgan suv va tuz balansini tiklash lozim. Bemorga har safar ich ketganda Regidron kabi maxsus tuzli eritmalar, nimtatir ko‘k choy yoki qaynatilgan iliq suvni oz-ozdan, qultumlab ichirib turish shart. Ichakdagi zaharli moddalarni chiqarish uchun esa faollashtirilgan ko‘mir, Smekta yoki Polisorb ichish foyda beradi. Dori vositalarini, ayniqsa antibiotiklarni faqat vrach laboratoriya tahlilidan keyingina tanlab berishi kerak, chunki noto‘g‘ri dori parazitga ta’sir qilmasligi mumkin.

Parhez va ovqatlanish tartibi

Kasallik paytida va tuzalish davrida ichak shilliq qavatiga og‘irlik tushirmaslik lozim. Bemor parhezida quyidagi qoidalarga qat’iy amal qilinadi:

  • Tavsiya etiladigan yeguliklar: Suvda pishirilgan guruch bo‘tqasi, yog‘siz va sutsiz kartoshka pyuresi, qotirilgan oq non, pechda pishirilgan olma hamda yog‘siz tovuq sho‘rvasi;
  • Qat’iyan taqiqlangan mahsulotlar: Yangi sut, qaymoq, qovurilgan va yog‘li ovqatlar, achchiq ziravorlar, xom meva-sabzavotlar, qora non, kofe hamda barcha gazlangan ichimliklar.

Kasallikdan qanday himoyalanish mumkin?

Dizenteriyaga qarshi maxsus emlash (vaksina) mavjud emas, shu bois yagona ishonchli himoya – bu tozalik va gigiyenadir. Hojatxonadan chiqqach, jamoat joylaridan kelganda va ovqat tayyorlashdan oldin qo‘llarni albatta sovunlab yuvish shart.

Shubhali manbalardan xom suv ichmaslik, suvni qaynatib iste’mol qilish, meva-sabzavotlarni oqar suvda yuvib, ko‘katlarni bir muddat sirkali yoki tuzli suvda ivitib olish zarur. Taomlarni doimo pashsha va kemiruvchilardan xoli, yopiq idishlarda saqlash lozim.

Xulosa

Dizenteriya – oddiy ich buzilishi emas, balki butun organizmni zaharlaydigan jiddiy yuqumli xastalikdir. Ayniqsa yosh bolalarda harorat ko‘tarilib, najasda qon yoki shilliq ko‘rinsa, uyda o‘tirmasdan, zudlik bilan yuqumli kasalliklar shifokoriga murojaat qilish lozim. O‘z vaqtida qo‘yilgan to‘g‘ri tashxis va malakali tibbiy yordam xastalikdan bir necha kunda butunlay asoratsiz xalos bo‘lish garovidir.