Халқ орасида «қонли ичбуруг‘» номи билан машҳур бўлган дизентерия – йўғон ичак шиллиқ қаватининг яллиғланиши, қориндаги кучли тўлғоқсимон оғриқлар ва ич кетиши билан кечадиган ўткир юқумли хасталикдир. Бу касаллик қадимдан «ифлос қўллар дарди» деб аталади ва бугунги кунда ҳам айниқса ёз-куз ойларида, гигиена талабларига етарлича амал қилинмаган шароитда жуда тез тарқалади. Дизентерия ҳар қандай ёшдаги инсонда учраши мумкин, бироқ у 1 ёшдан 5 ёшгача бўлган кичик болаларда анча оғир кечиб, тананинг бир неча соат ичида кучли сувсизланишига сабаб бўлади.
Mavzu davomida
Дизентериянинг келиб чиқиш сабаблари ва асосий турлари
Дизентериянинг келиб чиқишига икки хил асосий қўзғатувчи сабаб бўлади. Биринчиси ва энг кўп учрайдигани – батсилляр дизентерия бўлиб, уни Шигелла оиласига мансуб бактериялар қўзғатади. Бактериялар оғиз орқали ичакка тушгач, шиллиқ қаватга ўрнашиб, тезлик билан кўпаяди ва ўзидан кучли заҳарли моддалар ажрата бошлайди. Оқибатда тана ҳарорати кескин кўтарилади, ичак шиллиқ қавати шишиб, майда ярачалар билан қопланади.
Иккинчи шакли эса амебали дизентерия деб аталади ва уни Энтамоеба ҳистолйтика номли бир ҳужайрали содда паразит келтириб чиқаради. Паразитар шакл ичак деворини анча чуқурроқ тешиб шикастлайди. Унинг энг хавфли жиҳати шундаки, ўз вақтида бартараф этилмаса, амебалар қон оқими орқали жигар, ўпка ва ҳатто мияга етиб бориб, хатарли йирингли ўчоқлар ҳосил қилиши мумкин.
Касаллик қандай йўллар билан юқади?
Касаллик фақат ва фақат бемор ёки инфексия ташувчи одамнинг ахлати орқали ташқи муҳитга ажралган қўзғатувчиларнинг оғизга тушиши натижасида юқади. Канализатсия қувурлари носозлиги сабабли ифлосланган очиқ ҳовуз, қудуқ ва ариқ сувлари энг катта хавф манбаидир.
Шунингдек, ҳожатхонадан кейин қўлни совунлаб ювмаслик, бемор фойдаланган идиш ва буюмларга тегиниш ҳамда мева-сабзавотларни оқар сувда яхшилаб тозаламасдан истеъмол қилиш ҳам инфексия занжирини давом эттиради. Очиқ қолган таомларга қўнган пашшалар эса бактерия ва паразит тухумларини бир зумда бутун хонадон бўйлаб ёйиб юбориши мумкин.

Дизентериянинг энг хавфли белгилари
Касаллик бактериялар тушганидан сўнг 1–7 кунда, паразит юққанда эса 1–2 ҳафтада ўзини тўлиқ намоён қилади. Одатда беморнинг аҳволи бирданига оғирлашади ва қуйидаги белгилар кузатилади:
- Қориннинг чап пастки соҳасида кучли бураб оғриш: Оғриқ хуруж шаклида бўлиб, ҳар сафар ҳожатга бориш арафасида кескин зўраяди;
- Ёлғон чақириқлар (тенезмлар): Бемор тинимсиз ҳожатга боришни хоҳлайди, аммо ич деярли келмайди, фақат қаттиқ кучаниш ва оғриқ қолади;
- Қонли ва шиллиқли ич кетиши: Нажас дастлаб суюқ бўлиб, кейин унинг таркибида қизил қон томчилари ва қуюқ шиллиқ моддалар кўрина бошлайди;
- Юқори иситма ва кучли интоксикатсия: Тана ҳарорати 38–39 даражагача чиқиб, қалтираш, кучли бош оғриғи ва оёқ-қўлларда зирқираш пайдо бўлади;
- Шиддатли сувсизланиш (дегидратсия): Қусиш ва ич кетиши орқали кўп суюқлик йўқотилиши оқибатида оғиз қақраб қолади, чанқоқлик кучаяди ва пешоб камаяди.
Уй шароитида нималар қилиш мумкин ва нималар тақиқланади?
Дизентерия аломатлари кўринганда қилинадиган энг катта ва хавфли хато – бу дорихонадан дарҳол Лоперамид ёки Имодиум каби ич тўхтатувчи дориларни ичишдир. Бундай дорилар ичакнинг табиий ҳаракатини тўхтатиб қўйиши сабабли миллионлаб бактериялар ва уларнинг заҳарлари ташқарига чиқолмай, тўғридан-тўғри қонга сўрила бошлайди, бу эса заҳарланишни янада кучайтиради.
Бунинг ўрнига зудлик билан йўқотилган сув ва туз балансини тиклаш лозим. Беморга ҳар сафар ич кетганда Регидрон каби махсус тузли эритмалар, нимтатир кўк чой ёки қайнатилган илиқ сувни оз-оздан, қултумлаб ичириб туриш шарт. Ичакдаги заҳарли моддаларни чиқариш учун эса фаоллаштирилган кўмир, Смекта ёки Полисорб ичиш фойда беради. Дори воситаларини, айниқса антибиотикларни фақат врач лаборатория таҳлилидан кейингина танлаб бериши керак, чунки нотўғри дори паразитга таъсир қилмаслиги мумкин.
Парҳез ва овқатланиш тартиби
Касаллик пайтида ва тузалиш даврида ичак шиллиқ қаватига оғирлик туширмаслик лозим. Бемор парҳезида қуйидаги қоидаларга қатъий амал қилинади:
- Тавсия этиладиган егуликлар: Сувда пиширилган гуруч бўтқаси, ёғсиз ва сутсиз картошка пюреси, қотирилган оқ нон, печда пиширилган олма ҳамда ёғсиз товуқ шўрваси;
- Қатъиян тақиқланган маҳсулотлар: Янги сут, қаймоқ, қовурилган ва ёғли овқатлар, аччиқ зираворлар, хом мева-сабзавотлар, қора нон, кофе ҳамда барча газланган ичимликлар.
Касалликдан қандай ҳимояланиш мумкин?
Дизентерияга қарши махсус эмлаш (ваксина) мавжуд эмас, шу боис ягона ишончли ҳимоя – бу тозалик ва гигиенадир. Ҳожатхонадан чиққач, жамоат жойларидан келганда ва овқат тайёрлашдан олдин қўлларни албатта совунлаб ювиш шарт.
Шубҳали манбалардан хом сув ичмаслик, сувни қайнатиб истеъмол қилиш, мева-сабзавотларни оқар сувда ювиб, кўкатларни бир муддат сиркали ёки тузли сувда ивитиб олиш зарур. Таомларни доимо пашша ва кемирувчилардан холи, ёпиқ идишларда сақлаш лозим.
Хулоса
Дизентерия – оддий ич бузилиши эмас, балки бутун организмни заҳарлайдиган жиддий юқумли хасталикдир. Айниқса ёш болаларда ҳарорат кўтарилиб, нажасда қон ёки шиллиқ кўринса, уйда ўтирмасдан, зудлик билан юқумли касалликлар шифокорига мурожаат қилиш лозим. Ўз вақтида қўйилган тўғри ташхис ва малакали тиббий ёрдам хасталикдан бир неча кунда бутунлай асоратсиз халос бўлиш гаровидир.