Ovqatlanish buzilishi nima

Ovqatlanish buzilishi nima

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Ovqatlanish nafas olishdan keyingi eng muhim hayotiy faoliyatlardan biridir. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlik davridan boshlab organizmning asosiy energiya ehtiyojini qondirish, hujayraviy darajada sog‘lom rivojlanishni davom ettirish va katta yoshdagi hayotda ega bo‘linadigan umumiy salomatlik asoslarini yaratish uchun muntazam va muvozanatli ovqatlanish odatlarini shakllantirish juda muhimdir.

Insonda sog‘lom ovqatlanish xulq-atvori chaqaloqlik davridan boshlanib, maktab yoshigacha bo‘lgan davrda shakllanadi. Bu jarayon organizmning suyuqlik-elektrolit muvozanatiga ta’sir qiluvchi har qanday kasallik, bolaning aqliy va psixososial imkoniyatlari, u yashayotgan ijtimoiy muhitning munosabati, jamiyatning madaniy xususiyatlari hamda ota-ona yoki parvarishlovchi shaxslarning ovqatlanishga bo‘lgan yondashuvi kabi ko‘plab omillar ta’sirida shakllanadi.

Ovqatlanish sog‘lom hayot uchun zarurdir. Biroq bu fikrning haddan tashqari berilib, obsesiv darajada qabul qilinishi, ayniqsa bolalik davrida turli ovqatlanish buzilishlariga hamda juda jiddiy jismoniy va/yoki ruhiy salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin.

Ovqatlanish buzilishi nima?

Ovqatlanish buzilishi — ovqat yeyish istagi jismoniy ochlik holatiga qarab emas, balki turli idrok va fikrlash shakllariga ko‘ra shakllanadigan, ovqatlanish xulq-atvori esa katta darajada buziladigan muhim psixiatrik muammolardan biridir.

Bunday holatda odam odatda o‘z tanasining vazni yoki shakli kabi tashqi ko‘rinish xususiyatlari haqida salbiy fikrlarga ega bo‘ladi. Bu esa ovqatlanish xulqiga nisbatan turli noto‘g‘ri qarashlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan chop etilgan DSM-5 da ovqatlanish buzilishining 8 xil turi keltiriladi. Barcha ovqatlanish buzilishlari ichida eng ko‘p uchraydigan ikki turi — anoreksiya nervoza va bulimiya nervozadir.

Anoreksiya nervoza

Ovqatlanish buzilishining eng ko‘p uchraydigan bu turida semirib ketishdan haddan tashqari qo‘rqish holati ustun bo‘ladi. Odam ozg‘in tanaga ega bo‘lish uchun o‘zini juda uzoq vaqt davomida och qoldiradi.

Tana idrokining buzilishi bilan kechadigan anoreksiya nervozada odam qanchalik ozib ketmasin, o‘zini doimo semiz deb his qiladi va tana vaznini kamaytirishga qaratilgan turli xatti-harakatlarni bajaradi.

Taxminan 15 yosh atrofida paydo bo‘ladigan bu ovqatlanish buzilishi avvalo rivojlanish davriga salbiy ta’sir qiladi. Keyingi jarayonda esa odam tana vaznining 50 foizigacha yo‘qotishi, qon bosimi bilan bog‘liq jiddiy muammolar, suyak zichligining kamayishi va boshqa ko‘plab jismoniy salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin.

Anoreksiya nima belgilari va davolash usullari

Bulimiya nervoza

Ovqatlanish xulq-atvori bilan bog‘liq yana bir ko‘p uchraydigan buzilish — bulimiya nervozadir. Bu kasallik turida ham odamning o‘z tana qiyofasini idrok etishida jiddiy buzilishlar bo‘ladi. Odam haddan tashqari ozg‘in bo‘lishni xohlaydi va vazn orttirishdan g‘ayritabiiy darajada qo‘rqadi.

Anoreksiya nervozadan farqli ravishda, bulimiya nervozada odam kuchli ovqat yeyish istagini bostira olmaydi va haddan tashqari ko‘p yeyish xurujlarini boshdan kechiradi. To‘yish hissini sezish ham buzilgan bo‘ladi. Bemor sog‘lom odam yeyishi mumkin bo‘lgan miqdordan ancha ko‘p ovqatni juda qisqa vaqt ichida iste’mol qiladi. Keyin esa vazn orttirish xavotiri kuchaygani sababli barmog‘ini tomog‘iga bosib, qusish refleksini chaqiradi va oshqozonni butunlay bo‘shatadi.

Nazoratsiz ovqat yeyish va qusish xurujlari takrorlanib borishi natijasida organizm yetarli energiya ololmaydi, odam tez vazn yo‘qotadi va jismoniy salomatlik jiddiy darajada buziladi.

Pika

Pika — odam kamida bir oy davomida oziqlantiruvchi qiymati bo‘lmagan tuproq, qog‘oz, pardoz vositalari kabi moddalarni yeyishi bilan tavsiflanadigan ovqatlanish buzilishlaridan biridir.

Bu ovqatlanish xatti-harakati yoshdan qat’i nazar baholanadi va odatda boshqa ruhiy buzilishlar fonida paydo bo‘lishga moyil bo‘ladi. Shu sababli batafsil klinik tekshiruv talab etiladi.

Qaytarib chiqarish buzilishi

Iste’mol qilingan oziq-ovqatlarning ovqat hazm qilish tizimi kasalligi yoki boshqa sog‘liq muammosi bilan bog‘liq bo‘lmagan holda qaytarib chiqarilishi va bu holatning kamida bir oy davomida takrorlanishi DSM-5 tomonidan ovqatlanish buzilishi xatti-harakati sifatida ta’riflanadi.

Cheklangan ovqatlanish buzilishi

Ovqat yeyishga yoki iste’mol qilinadigan oziq-ovqatlarga qiziqishning yo‘qligi, ovqatlarga hissiy ma’no yuklash va ovqat yeyishdan bosh tortish kabi xatti-harakatlar natijasida energiya ehtiyojining doimiy ravishda qondirilmasligi qochuvchi/cheklangan ovqatlanish buzilishi deb ataladi.

Haddan tashqari ko‘p yeyish buzilishi

Ovqatlanish buzilishining bu turi Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan DSM-5 da quyidagicha ta’riflanadi: “bir xil sharoitda va bir xil vaqt ichida ko‘pchilik odamlar yeyishi mumkin bo‘lgan miqdordan aniq darajada ko‘proq ovqatni ma’lum bir vaqt oralig‘ida, masalan, istalgan 2 soatlik muddat ichida yeyish xatti-harakati”.

Bu jarayon davomida odam ovqatlanish ustidan nazoratini yo‘qotganini his qiladi va o‘zini boshqara olmayotganini aytadi. Haddan tashqari ko‘p yeyish buzilishi tashxisini qo‘yish uchun odam bu xatti-harakatni o‘rtacha 3 oy davomida haftasiga kamida 1 marta takrorlagan bo‘lishi kerak.

Ovqatlanish buzilishi belgilari

Har bir insonning ovqatlanish odatlari va ovqat yeyish xulqi hayotning turli davrlarida, turli sharoitlarga qarab o‘zgarishi mumkin. Shu sababli ovqatlanish tartibidagi har bir o‘zgarish ovqatlanish buzilishi sifatida baholanmasligi kerak.

Biroq ovqatlanish xulqida kuzatiladigan har qanday buzilish insonning ham fiziologik, ham ruhiy salomatligiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun bu buzilishlarga xos belgi va alomatlarni erta bosqichda payqash juda muhimdir.

Odamda ovqatlanish buzilishiga ishora qiluvchi belgilar 3 guruhda ko‘rib chiqilishi mumkin.

Haddan tashqari ko‘p yeyish buzilishi belgilari

  • Ma’lum vaqt oralig‘ida odam ovqat yeyish bo‘yicha nazoratni yo‘qotganini aytishi — haddan tashqari ko‘p yeyish buzilishida eng ko‘p uchraydigan belgilaridan biridir.
  • Odam odatdagidan ancha tez ovqat yeyishga va o‘zida noqulaylik tug‘diradigan darajada to‘yish hissi paydo bo‘lguncha ovqatlanishga moyil bo‘ladi.
  • Jismonan hech qanday ochlik hissi bo‘lmasa ham, odatdagidan ancha ko‘p miqdorda ovqat iste’mol qilish kuzatilishi mumkin.
  • Odam “haddan tashqari ko‘p yeyish”dan uyalganligi sababli odatda yolg‘iz ovqatlanishni afzal ko‘radi.

Anoreksiya nervoza mavjudligida ko‘p uchraydigan belgilar

  • Yoshiga mos energiya qabul qilishni cheklashga moyillik, vazn orttirish va semirib ketishdan haddan tashqari qo‘rqish, tana vazni aniq past bo‘lsa ham doim ozishga urinish kabi tana idroki buzilishi belgilari ko‘p uchraydi.
  • Ayniqsa o‘smirlik davrida uchraydigan anoreksiya holatlarida odamda tengdoshlariga nisbatan jiddiy rivojlanish ortda qolishi kuzatiladi. Katta yoshda paydo bo‘lgan holatlar esa odamning yoshidan kichikroq ko‘rinishiga sabab bo‘ladi.
  • Tana haroratining odatdagidan past bo‘lishi, terining haddan tashqari quruqligi, tanani qoplab oladigan to‘q rangli mayin tuklanish — lanugo, soch to‘kilishi o‘choqlari, qo‘l va oyoqlarda ko‘karishga olib keladigan qon aylanish muammolari anoreksiya nervozada ko‘p uchraydigan jismoniy tekshiruv belgilariga kiradi.
  • Yurak urish tezligi va qon bosimining odatdagidan past bo‘lishi ham bu bemorlarda tez-tez uchraydi. Bu holat odamda energiya yetishmasligi, holsizlik va charchoq hissini keltirib chiqarishi mumkin.
  • Ichak harakatlari odatdagidan sekinlashadi va keyingi bosqichlarda surunkali qabziyat kuzatiladi. Jigar fermentlari buziladi hamda ovqat hazm qilish tizimi va endokrin tizim bilan bog‘liq jiddiy sog‘liq muammolari yuzaga keladi.

Bulimiya nervoza mavjudligida ko‘p uchraydigan belgilar

Bulimiya nervozaning eng keng tarqalgan belgisi — takrorlanuvchi haddan tashqari ko‘p yeyish va undan keyin majburan qusish xatti-harakatidir. Ammo bu xatti-harakatning bir yoki bir necha marta kuzatilishi tashxis qo‘yish uchun yetarli emas.

Bulimiya nervoza tashxisini qo‘yish uchun haddan tashqari ko‘p ovqat yegandan keyin o‘zini majburan qustirish xatti-harakati taxminan 3 oy davomida haftasiga kamida 1 marta takrorlangan bo‘lishi kerak.

Vazn orttirishdan haddan tashqari qo‘rqish va tana vazni me’yordan ancha past bo‘lsa ham doim ozishga urinish kabi anoreksiya nervozada ko‘zga tashlanadigan tana idroki buzilishi belgilari bu ovqatlanish buzilishida ham ko‘p uchraydigan simptomlar qatoriga kiradi.

Bundan tashqari, tish emalining yemirilishi, yuzning ikki yonida joylashgan so‘lak bezlarining shishishi, terining quruqlashishi, qusish sababli tomoqning ta’sirlanishi va o‘zini qustirish paytida qo‘lning ustki qismida paydo bo‘ladigan yara izlari bulimiya nervozada kuzatiladigan jismoniy tekshiruv belgilariga kiradi.

Ovqatlanish buzilishini davolash

Ovqatlanish buzilishlarini davolashda asosiy maqsad — odamning jismoniy salomatligini yaxshilash, buzilish bilan bog‘liq a’zo shikastlanishi va o‘lim kabi asoratlarni nazorat ostiga olishdir.

Ammo ayniqsa anoreksiya va bulimiya kabi psixiatrik asosga ega ovqatlanish buzilishi tashxisi qo‘yilgan odamlarning katta qismi kasallikni inkor etishga moyil bo‘ladi. Shu sababli jismoniy davolash jarayonini boshlash o‘ylangandan ko‘ra qiyinroq bo‘lishi mumkin.

Ovqatlanish buzilishini davolash albatta shu sohada malakali va tajribali psixiatriya shifokorlari bilan rejalashtirilishi kerak. Oilaviy terapiya, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi yoki shaxslararo terapiya kabi usullar orasidan bemor uchun eng mos davolash yo‘li tanlanishi zarur.