Buning sababi bevosita kelajak tashvishi bilan bog‘liq. Kelajakda yaxshi maktabda o‘qish istagi, muvaffaqiyatga erishish istagi yoki oila va atrof-muhit bosimi bu borada turtki bo‘ladigan omillar qatoriga kiradi. O‘quvchining ta’lim hayoti uning ish hayoti bilan ham bevosita bog‘liq. Yaxshi ta’lim muassasasida o‘qish — kelajakda yaxshi ish eshiklarini ochish uchun birinchi qadam. Shuning uchun imtihon stressini his qilish juda tabiiy holat. Biroq ayrim odamlar buni ancha kuchli darajada boshdan kechiradi. Uni boshqarish esa ayrim usullar bilan mumkin.
Mavzu davomida
Imtihon xavotiri (imtihon stressi) nima?
Imtihon stressi yoki imtihon xavotiri — imtihon oldidan paydo bo‘ladigan taranglik yoki xavotir hissi sifatida ta’riflanishi mumkin. Ta’lim jarayonida yaqinlashib kelayotgan testlar, imtihonlar, uy vazifalari yoki taqdimotlar o‘quvchilarning stress darajasini oshirishi mumkin.
Imtihon stressining belgilari odamlarga qarab farq qiladi. Xuddi shuningdek, stressning asosiy manbai ham turlicha bo‘lishi mumkin. Bu jarayonda kishi o‘zini xavotirda yoki bosim ostida his qilishi ehtimol. Buning eng katta sabablaridan biri — kelajak tashvishi va kuchli raqobat muhitining mavjudligidir. Kishi imtihonda muvaffaqiyatli bo‘lib yaxshi ta’lim muassasasiga kirishni, keyinchalik esa kelajakda muvaffaqiyatli karyeraga ega bo‘lishni istaydi.
Boshqa tomondan, tengdoshlar bilan bo‘ladigan raqobat ham imtihon tashvishini kuchaytiradi. Bu raqobat — imtihonda raqiblarga nisbatan yuqoriroq ball olish istagining ko‘rinishidir. Kishi o‘z kelajagidan ko‘ra raqiblarni ortda qoldirishga ko‘proq e’tibor qaratganda ham kuchli imtihon tashvishiga tushib qolishi mumkin. Bunda qilinishi kerak bo‘lgan narsa — inson faqat o‘z natijasiga diqqat qilish va bu imtihonni “dunyoning oxiri” deb qabul qilmaslikdir.
Imtihon xavotiri belgilari nimalar?
Imtihon xavotiri ko‘ngil aynishi, ich ketishi, uyqu buzilishi, og‘iz qurishi va yurak urishining tezlashishi kabi jismoniy belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Biroq u faqat jismoniy emas, balki xulq-atvor, aqliy va hissiy tomondan ham ayrim belgilarni keltirib chiqaradi.
Imtihon tashvishi belgilari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Jismoniy belgilar: Ko‘pincha yurak urishining tezlashishi, mushak tarangligi, bosh og‘rig‘i, terlash, ko‘ngil aynishi, ich ketishi, uyquning buzilishi, og‘iz qurishi kabi alomatlar kuzatiladi. Bu ta’sirlardan xalos bo‘lish va ta’limga yaxshiroq e’tibor qaratish uchun mutaxassis shifokorlarga murojaat qilish zarur bo‘lishi mumkin. Imtihon stressi sabab uxlay olmaslik ham jismoniy belgilar qatoriga kiradi.
- Xulq-atvor (behavorial) belgilar: Imtihon davridagi kishilarda o‘zini “boshqacha” his qilish — tez-tez uchraydigan holat. Odatda tushuntirib bo‘lmaydigan bezovtalik hissi, sigaret yoki spirtli ichimlikka moyillik, tirnoq tishlash odatining paydo bo‘lishi, ishtahaning oshishi yoki kamayishi kabi belgilar paydo bo‘la boshlaydi.
- Aqliy va hissiy belgilar: Aqliy va hissiy jihatdan ta’sirlangan odamlarda ko‘pincha diqqat jamlay olmaslik, xavotir , fikrlarning tezlashishi, “bo‘shliqka tushib qolish” hissi, xavotirning kuchayishi, qo‘rquv yoki dahshat hissining paydo bo‘lishi, ojizlik (chora topolmaslik) hissi kabi holatlar kuzatiladi.
Imtihon xavotirini yengish yo‘llari nimalar?
Imtihon stressi bilan kurashish uchun turli usullardan foydalanish mumkin. Bunda birinchi navbatda professional mutaxassislardan yoki oila a’zolaridan yordam olish foydali. Eng asosiysi esa — kiriladigan imtihonni “hammasi tugadi” degan darajada qabul qilmaslikdir.
Umuman olganda, imtihon stressini boshqarish uchun quyidagi usullar sinab ko‘rilishi mumkin:
- Professional mutaxassislar yoki yaqin atrofdagilardan yordam olish
- Nafas texnikalari va meditatsiya qilish
- Imtihonga tayyorgarlik davrida sog‘lom ovqatlanish
Yordam olish: Imtihon stressini kamaytirish uchun ta’lim muassasasidan, oiladan yoki psixolog/psixiatr kabi mutaxassislardan yordam olish mumkin. Bu jarayonda stress darajasini pasaytirish, qiynalayotgan mavzularni yengish yo‘llari, imtihonga tayyorgarlik jarayonini boshqarish, hamda o‘ziga sifatli vaqt ajratishni o‘rganish mumkin.
Ruhiy va jismoniy bo‘shashish: Stress tanada taranglik keltirib chiqaradi. Bu taranglik insonni ham jismoniy, ham hissiy tomondan ta’sir qiladi. Turli bo‘shashish texnikalari mutaxassislar ko‘magida qo‘llanishi mumkin. Nafas mashqlari bu jarayonda eng ko‘p qo‘llanadigan usullardan. Shuningdek, meditatsiya va progressiv mushak bo‘shashtirish uchun turli texnikalar ham ishlatiladi. Shu tariqa meditatsiya orqali stressdan xalos bo‘lish mumkin bo‘ladi.
Sog‘lom turmush tarziga o‘tish: Imtihon tashvishini kamaytirish usullaridan biri — sog‘lom hayot tarzini yo‘lga qo‘yish. Sog‘lom ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik, tamaki va spirtli ichimlik kabi zararli moddalardan saqlanish juda muhim.

Imtihon xavotirini qanday kamaytirish mumkin?
Imtihon stressini kamaytirishning eng samarali yo‘llaridan biri — oila qo‘llab-quvvatlashidir. Oila yordami bu davrda stressni pasaytirishga yordam beradi. Oila tomonidan yordam ololmaganlar esa mutaxassisga murojaat qilishi mumkin. Bundan tashqari, uy sharoitida bajariladigan ayrim meditatsiya va nafas mashqlari ham stressni kamaytiradi.
Ushbu nafas mashqlari imtihon paytida stressni boshqarishga ham ko‘maklashadi. Shuningdek, imtihon oldi davrida sog‘liq holatiga alohida e’tibor berish kerak: sog‘lomroq ovqatlar iste’mol qilish, muntazam yurish yoki sport bilan shug‘ullanish stress darajasini kamaytiradi. Imtihon tashvishida nima qilish kerakligi esa kishi boshidan kechirayotgan alomatlarga qarab o‘zgarishi mumkin.
Imtihon stressi yoki tashvishi bilan kurashish yo‘llari stressni kamaytirishga qaratilgan turli usullarni o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, inson kelajak tashvishini yengishi muhim. Stress darajasini tushirish bu nuqtada katta ahamiyatga ega. Kelajak tashvishi faqat imtihon davrida emas, keyingi hayot bosqichlarida ham inson hayotiga turli yo‘llar bilan ta’sir qiladi. Bu davrda stress ta’sirida kelajak tashvishi paydo bo‘lsa-da, uni psixologik yordam bilan yengish zarur. Ayrimlarda esa imtihondan keyin stress va tashvishning yo‘qolib ketishi kuzatiladi.
Bolalarda imtihon txavotirini kamaytirish uchun ota-onalar nima qilishi kerak?
Imtihon stressini kamaytirish avvalo oila qo‘llab-quvvatlashidan boshlanadi. Imtihon oldi davrida bolaga haddan tashqari bosim o‘tkazmaslik kerak. Ota-ona bosimi bolani yanada ko‘proq stress ostida his qilishiga olib keladi. Bolani boshqalarning bolalari bilan solishtirmaslik, qiyos qilmaslik kerak. Boshqaning bolasining yutug‘ini o‘z bolasiga “namuna” qilib ko‘rsatish stressning oshishiga sabab bo‘ladi.
Hayotning har davrida bolalar oila tomonidan sevgi va yordamni xohlaydi. Bu holat imtihon oldi kabi stressli paytlarda yanada kuchayadi. Oilani mamnun qilishga urinish, muvaffaqiyatsiz bo‘lish qo‘rquvi kabi omillar bolalarda stressni qo‘zg‘atadi. Ota-onaning qo‘llab-quvvatlashi kuchli imtihon stressi paydo bo‘lishini kamaytiradi. Bu jarayonda eng muhim narsa — bolaga uning harakatlari bilan faxrlanishini aytish va imtihonda muvaffaqiyatsizlik bo‘lsa ham uning yonida bo‘lishini his qildirishdir. Imtihon tashvishi bilan kurashish yo‘llari faqat oila yordamini emas, balki psixologik yordamni ham o‘z ichiga oladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar
Imtihon xavotirini qanday bilsa bo‘ladi?
Bolalarda imtihon stressi turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mumkin. Odatda uchraydigan belgilar: ilgari zavq olgan mashg‘ulotlardan zavq olmaslik, kayfiyatning buzilishi, qaror qabul qilishda qiynalish, ishtahaning yo‘qolishi yoki aksincha haddan tashqari ovqat yeyish istagining paydo bo‘lishi. Bundan tashqari motivatsiya va diqqat (konsentratsiya)ning pasayishi, bosh og‘rig‘i, mushak tarangligi, yurak urishining tezlashishi va o‘zini doimiy ravishda “kasaldek” his qilish holatlari ham tez-tez uchraydi.
Imtihon stresi qanday o‘tadi?
Imtihon stressini kamaytiradigan omillar odatda kishida kuzatilayotgan alomatlarga qarab belgilanadi. Bu jarayonda psixologik yordam olish, o‘zini tinchlantiradigan mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish, rejali o‘qish dasturiga amal qilish va sog‘lom ovqatlanish tavsiya etiladi. Shuningdek, imtihon tashvishi uchun dori vositalaridan foydalanish faqat mutaxassis shifokor nazorati ostida tanlanishi mumkin.