Инсон ҳаётининг энг муҳим ва нозик даврларидан бири бу – ҳаётининг илк ойлари, хусусан, биринчи ойдир. 1 ойлик чақалоқнинг ривожланиши физиологик, психологик ва ҳиссий ўзгаришлар билан бойитилган мураккаб жараён бўлиб, бу босқичда чақалоқ ташқи муҳитга мослашишни бошлайди. Ушбу мақолада бир ойлик чақалоқларда кузатиладиган асосий ривожланиш йўналишлари, жумладан, жисмоний ўсиш, моторик фаолият, сезги аъзолари ривожи, эмотсионал ва ижтимоий жавоблар ҳамда оналик муносабатларининг аҳамияти илмий асосда ёритилади.
Mavzu davomida
Жисмоний ривожланиш
1 ойлик чақалоқнинг жисмоний ривожланиши ҳаётий функсияларнинг асосий барқарорлашуви билан тавсифланади. Туғруқдан кейинги дастлабки кунларда чақалоқ вазни одатда 5-10% камаяди, аммо 10-14 кун ичида бу вазн қайта тикланади. 1 ойга келиб чақалоқ ўртача 600-900 грамм вазн қўшади ва бўйининг ўсиши 2-4 сантиметрга етади. Бош атрофи ҳам сезиларли даражада ўсади, бу эса мия ривожининг фаоллигини кўрсатади.

Янги туғилган чақалоқнинг мушак ва суяк тизими ҳали етарли даражада шаклланмаган бўлса-да, 1 ойлик босқичга келиб мушаклар тонуси бироз барқарорлашади. Бироқ, чақалоқлар ҳали ҳам рефлектор ҳаракатларга таянади. Энг муҳим рефлекслар сирасига эмиш, тутиш, излаш ва юриш рефлекслари киради. Ушбу рефлекслар марказий нерв тизими ривожланаётганининг бир кўрсаткичи сифатида қаралади.
Ҳаракат ва моторик фаолият
1 ойлик чақалоқнинг ҳаракатлари асосан ихтиёрсиз ва рефлектор характерга эга. Бироқ ушбу даврда болада бошни қисқа вақт давомида кўтаришга уринишлар кузатилади, айниқса қор билан ётганда. Ушбу ҳаракат бўйин мушакларининг фаоллашиб бораётганлигини билдиради. Қўл ва оёқ ҳаракатлари ҳам тартибсиз ва такрорий характерга эга бўлиб, улар атроф-муҳитдаги огоҳлантиришларга жавобан юзага келади. Масалан, чақалоқ товуш эшитганда ёки ёруғлик манбасига юзини буришга ҳаракат қилади.
Сенсор мотор координатсия ҳали шаклланмаган бўлса-да, чақалоқда юзаки сенсор жавоблар намоён бўлиши мумкин. Масалан, бармоқ билан юзга енгил тегиш ёки овоз чиқариш чақалоқда ҳаракат орқали жавобни келтириб чиқаради. Бу эса нерв тизимининг сезги аъзолари билан боғланаётганини билдиради.
Сезги тизимининг ривожланиши
1 ойлик чақалоқларда сезги тизимининг ривожланиши жуда фаол кечади. Туғилганидан бошлаб болалар нафас олиш, ҳарорат сезиш, оғриқ ва тегиниш каби асосий сезгиларга эга бўладилар. Айниқса, тегинишга сезувчанлик юқори бўлиб, онанинг териси билан бевосита алоқа қилиш чақалоқнинг тинчланишига ёрдам беради.
Кўриш қобилияти бу даврда ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлса-да, чақалоқ 20-30 см масофадаги ёритилган, контрастли ва ҳаракатчан объэктларни илғай олади. У юз ифодаларига қисқа вақт диққатини қаратиши мумкин, айниқса онанинг юзи чақалоқ учун диққат марказида бўлади. Кўз ҳаракати ҳали тўлиқ мувофиқлашмаган, бироқ бир ойга яқин бу ҳаракатлар муайян тизимлилик касб эта бошлайди.

Эшитиш органлари эса туғилган пайтдан бошлаб фаол ишлайди. Чақалоқ товушларни, айниқса инсон овозини таний бошлайди. Онанинг овозига жавобан боланинг ҳаракати, нафас олиш тезлиги ёки юз ифодаларидаги ўзгаришлар сезилади. Бу эса эшитиш орқали ижтимоий алоқа учун замин яратилаётганини кўрсатади.
Эмотсионал ва ижтимоий ривожланиш
Эмотсионал ривожланиш чақалоқнинг ҳаётида жуда муҳим аҳамиятга эга. Дастлабки ҳафталарда чақалоқнинг жавоблари фақат физиологик бўлса, бир ойлик даврга келиб айрим эмотсионал реаксиялар пайдо бўла бошлайди. Масалан, чақалоқда атроф-муҳитдаги фарқни сезиш ва унга нисбатан норозилик ёки қониқиш билан жавоб қайтариш ҳолатлари кузатилади. Йиғлаш бу босқичда чақалоқнинг асосий коммуникатсион воситаси бўлиб, очлик, безовталаниш, оғриқ ёки қучоққа бўлган эҳтиёжни ифодалайди.
Шунингдек, чақалоқ она ёки асосий парваришловчининг юзини таниб бошлайди. Бу танишлик чақалоқни хотиржам қилади ва баъзида қисқа вақт давомида табассум қилишга олиб келиши мумкин. Бундай ижтимоий табассум тахминан 4-6 ҳафталик ёшда намоён бўла бошлайди, бу эса эмотсионал ва ижтимоий ривожланишнинг муҳим босқичидир.
Овқатланиш ва уйқу
1 ойлик чақалоқ учун овқатланиш жараёни нафақат озиқланиш, балки эмотсионал алоқанинг асосий шаклидир. Кўпчилик чақалоқлар ҳар 2-3 соатда, яъни кунига 8-12 марта эмизишни талаб қилади. Она сути боланинг организми учун энг мос ва тўлиқ озиқ ҳисобланади. Эмизиш давомида она ва чақалоқ ўртасидаги жисмоний ва ҳиссий алоқа мустаҳкамланади, бу эса чақалоқни хотиржам қилади ва унинг уйқу сифатига ижобий таъсир кўрсатади.
Уйқу эса 1 ойлик чақалоқ ҳаётининг катта қисмини эгаллайди. Ўртача чақалоқ бир кунда 16-18 соат ухлайди, бироқ бу уйқу қисқа қисмларга бўлинган ҳолда кечади. Уйқу тартиби ҳали шаклланмаган бўлса-да, кундуз ва тун ўртасидаги фарқни сезиш босқичма-босқич пайдо бўлади.
Оналик ва парваришнинг психологик аҳамияти
1 ойлик даврда она ва чақалоқ ўртасидаги боғланишнинг шаклланиши ижтимоий-эмотсионал ривожланишнинг асоси ҳисобланади. Онанинг иссиқлик, меҳр, тинч оҳангда гапириш ва жисмоний яқинлик орқали кўрсатган эътибори чақалоқда хавфсизлик ҳиссининг шаклланишига ёрдам беради. Бу эса болаликнинг кейинги босқичларида руҳий барқарорлик ва соғлом ижтимоий алоқалар учун пойдевор бўлади.

Парваришловчи шахснинг ҳиссий ҳолати ҳам чақалоққа бевосита таъсир кўрсатади. Онанинг стресс ёки депрессиядаги ҳолати чақалоқнинг йиғлашига, уйқусизликка ёки эмишдаги муаммоларга сабаб бўлиши мумкин. Шу боис, онанинг эмотсионал ҳолатини қўллаб-қувватлаш, унга психологик ёрдам кўрсатиш ҳам чақалоқ ривожининг ажралмас қисмидир.
Хулоса
1 ойлик чақалоқнинг ривожланиши туғруқдан кейинги ўта муҳим босқич бўлиб, бу даврда боланинг жисмоний, сенсор, эмотсионал ва ижтимоий жиҳатлари аста-секинлик билан ривожлана бошлайди. Тана оғирлиги ва бўй ўсиши, рефлектор ҳаракатлар, сезги органларининг фаоллашуви, ижтимоий жавобларнинг шаклланиши ва оналик муносабатининг барпо бўлиши бу босқичнинг ажралмас хусусиятларидандир. Соғлом ривожланиш учун она сути, барқарор парвариш, хавфсиз муҳит ва меҳрга асосланган муносабатлар алоҳида аҳамият касб этади. Бу босқичда болани тўғри кузатиш ва эҳтиёжларини англаш, шунингдек, зарур ҳолларда педиатр ёки мутахассислар билан маслаҳатлашиш чақалоқнинг кейинги ривожи учун мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.