Гипофиз бези – миянинг пастки қисмида жойлашган бўлиб, оғирлиги 0,5 грамм, узунлиги 5-7 мм бўлган без. Асосий без деб аталадиган гипофиз бези танадаги бошқа безларни рағбатлантириш орқали эндокрин тизимни тартибга солади. Бошқача қилиб айтганда, гипофиз безида содир бўлган жараёнлар жинсий ривожланиш, қалқонсимон без, ўсиш ва ривожланишга таъсир қилади. Миянинг юқори марказидан келган буйруқлар гипоталамус орқали гипофизга узатилади ва гипофиз безидан гормонлар чиқара бошлайди. Қон орқали организмнинг тегишли жойларига етиб борувчи бу гормонлар қалқонсимон без, буйрак усти безлари ва жинсий безларни гормонлар чиқаришга ундайди. Шундай қилиб, қон айланиш тизими орқали эндокрин тизим ва асаб тизими ўртасидаги алоқани ўрнатади.
Mavzu davomida
Гипофиз бези қаерда жойлашган ва унинг қисмлари қандай?
Гипофиз бези миянинг пастки қисмида, бурун кўприги орқасида, турк эгарчаси деб аталадиган суяк бўшлиғида жойлашган бўлиб у гипофиз билан мия фаолиятини бошқарадиган гипоталамус билан боғланган. Гипофиз бези мияни қоплайдиган қаттиқ мембрана билан ўралган. Гипофиз бези 3 қисимдан иборат бўлиб олдинги, ўрта ва орқа бўлаклари мавжуд.
Гипофиз безининг гормонлари.
Гипофиз безининг олдинги ва орқа қисмларидан турли хил гормонларни ажратиб организмдаги безлардан гормонлар ажралиб чиқишини рағбатлантиради ва шу билан эндокрин тизимни тартибга солади. Гипофиз безининг гормонлари ва уларнинг функтсияларини қуйидагича санаб ўтиш мумкин:
- Адренокортикотроп гормон (АCТҲ): Гипофиз безининг олдинги қисмида ишлаб чиқарилган АCТГ гормони буйрак усти безларини рағбатлантириш орқали кортизол ва андроген стероидлар секретсиясини тартибга солади. Бу гормонлар, айниқса, тана стресс ҳолатида бўлганда керак.
- Қалқонсимон безни огоҳлантирувчи гормон (ТШ): Гипофиз безининг олдинги бўлагидан ишлаб чиқариладиган қалқонсимон безни огоҳлантирувчи гормон (ТШ) қалқонсимон безларни тироксин (Т4) ва трииодотиронин (Т3) чиқаришни рағбатлантиради. ТШ секретсиясига гипоталамусда ишлаб чиқарилган Т3, Т4 гормонларининг кўпайиши ва камайиши таъсир қилади.
- Гонадотропин гормонлари: гипофизнинг олдинги бўлагидан ишлаб чиқариладиган фолликулларни огоҳлантирувчи гормон (ФШ) ва лутеинлаштирувчи гормон (ЛГ). ФШ аёлларда тухумдонларга таъсир қилгани учун овулятсия ва эстроген чиқарилишини тартибга солади. Еркакларда бу сперма ишлаб чиқаришга таъсир қилади. ЛГ кўтарилиши аёлларда овулятсияни бошлайди ва эркакларда тестостерон секретсиясини рағбатлантиради.
- Ўсиш гормони (ГГ): Ўсиш гормони, шунингдек, ўсиш гормони (ГҲ) деб номланувчи, гипофизнинг олдинги бўлагидан ажралиб чиқади ва ўсиш ва ривожланишга таъсир қилади. ГҲ оқсил ҳосил бўлишини оширади, шунингдек, энергия учун ёғ тўқимасидан фойдаланишга имкон бериб, оқсил парчаланишини камайтиради.
- Антидиуретик гормон (АДҲ): АДГ гипоталамусда синтез қилинган ва гипофиз безининг орқа қисмида сақланадиган гормон. Унинг асосий вазифаси буйраклардаги сувнинг реабсорбтсиясини(сўрилишини) таъминлашдир. Шундай қилиб, у сув ва электролитлар балансига ҳисса қўшади.
- Окситотсин : Окситотсин гипоталамусда синтез қилинган ва гипофиз безининг орқа бўлагида сақланадиган гормон. Гипофиз бези туғиш вақти келганида организмга окситотсинни чиқариб, бачадон қисқаришини рағбатлантиради; Шундай қилиб, тўлғоқ жараёни бошланади.
- Пролактин: Гипофизнинг олдинги бўлагида ажралиб чиқадиган пролактин гормони сут безларини рағбатлантиради ва сут ажралишини таъминлайди. Шунингдек, у пролактин, гонадотропин гормонлари ва буйрак суви ва минералларнинг чиқарилишига таъсир қилади.

Гипофиз безининг касалликлари нима?
Гипофиз касалликлари гормонларнинг ортиқча ёки кам чиқарилиши натижасида юзага келади. Бунга генетик муаммо, кейинги муаммо ёки ўсма сабаб бўлиши мумкин.
Кушинг касаллиги
Кушинг касаллиги буйрак усти безларини кўпроқ рағбатлантириб, гипофиз безидан ажралиб чиқадиган АCТГ гормонининг ортиқча ишлаб чиқарилиши натижасида юзага келади. Буйрак усти безидан керак бўлганидан кўра кўпроқ ажралиб чиқадиган кортизол тўқималарда оқсил ёъқотилишига олиб келади ва мушакларни заифлаштиради. Тери ва суякларда сезувчанлик кўринади ва оғриқ пайдо бўлади. Кушинг касаллиги жисмоний жиҳатдан ўзини намоён қиладиган касалликдир. Кушинг организмда ёғ тўпланишига сабаб бўлганлиги сабабли, қорин ва юз соҳасида ёғ ва семизлик кузатилади, қўллар ва оёқлар эса номутаносиб равишда ингичка бўлади. Кушинг касаллигини даволашда ўсимта шаклланиши мавжуд бўлса, кортизол ишлаб чиқаришни бостирадиган дорилар, жарроҳлик аралашуви талаб этилади.
Акромегали ва гигантизм
Ўсиш гормони бўлиши керак бўлганидан кўпроқ ажратилган ҳолларда акромегалия кейинги ёшда, гигантизм эса болаликда кузатилади. акромегали Одатда 30 ёшдан кейин кузатилади ва қўл ва оёқнинг катталашиши, пешона ва иякнинг кўтарилиши, терининг қалинлашиши, каби белгилар билан намоён бўлади. Кўринадиган жисмоний аломатлардан ташқари, у визуал бузилишлар, бош оғриғи, чарчоқ, заифлик ва жинсий ҳоҳишнинг пасайиши каби таъсирларга ҳам эга. Болаларда кузатиладиган гигантизм бўйнинг ҳаддан ташқари ўсиши билан намоён бўлади. Болалик давридаги ўсиш плиталари (епифиз плиталари) ҳали ёпилмаганлиги сабабли, суяклар чўзилиш учун мос келади. Болаларда ўсиш гормони ҳаддан ташқари кўп ажратилса, бўйнинг ҳаддан ташқари ўсиши туфайли гигантлик кўринади. Ўсиш гормонининг ортиқча секретсиясини даволашда дори терапияси жарроҳлик аралашуви талаб этилади.
Гипофиз безининг шиши (саратон)
Гипофиз бези саратонининг энг муҳим белгилари бош оғриғи, кўришнинг ёъқолиши ва кўнгил айнишдир. Саратонга шубҳа қилинган ҳолларда, биринчи навбатда, қон ва сийдик таҳлиллари ўтказилади ва гормонлар даражаси текширилади. Агар қийматларда анормаллик кузатилса, ташхис МР ёки КТ томонидан амалга оширилади. Ўсмани даволаш ўсимта ҳажмига қараб ўзгаради, аммо натижа гипофиз безини олиб ташлашгача бориши мумкин. Шунинг учун мунтазам текширув ва назоратни ўтказиш орқали эрта ташхис қўйишни таъминлаш муҳимдир.