Dismorfofobiya nima, Belgilari nimalardan iborat?

Дисморфофобия нима, Белгилари нималардан иборат?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Дисморфофобия — “тана дисморфик бузилиши” (бодй дйсморпҳик дисордер) деб ҳам аталадиган, инсоннинг ҳаётини қийинлаштирадиган психологик муаммо. “Дисморфофобия” атамаси юнонча “хунуклик” маъносини билдирувчи “дисморфиа” сўзидан келиб чиққан. Уни энг қисқа қилиб “ўзини ёқтирмаслик касаллиги” деб таърифлаш мумкин.

Кўпчилик учун ташқи кўриниш муҳим, аммо дисморфофобия бўлган одамларда ҳатто кичик бир “нуқсон” ҳам катта муаммодек туюлади. Бу ҳолат одамнинг ўзини аслидан кўра ёмонроқ ёки нуқсонлироқ деб кўриши билан тавсифланади.

Дисморфофобия кўпинча қуйидаги хатти-ҳаракатлар билан намоён бўлади: кўринадиган (ёки унча билинмайдиган) нуқсонни бўрттириб юбориш, доим ўзига эътибор қаратиш, доимий бўяниш, ҳаддан ташқари диет ёки спорт билан шуғулланиш, эстетик жарроҳлик каби амалиётларни обсесияга (обсессион) айлантириш.

Бу ҳолат ижтимоий муносабатлар, иш ҳаёти ва умуман ҳаёт сифатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Дисморфофобияси бор одамлар ташқи кўринишига доир кучли ташвиш ва обсесияларни бошдан кечиради. Вақт ўтиб, бу ташвиш такрорланиб, такаббур (обсессия)га айланиб, инсон ҳаётини азобга солиши мумкин. Шунга қарамай, бу бузилиш психиатрик даволаш ва терапиялар орқали бошқарилиши мумкин.

Дисморфофобия нима?

Дисморфофобия — тана дисморфик бузилиши. Бу — инсоннинг ўзида қандайдир жисмоний нуқсон борлигига ёки мавжуд “нуқсон” аслида анча жиддийроқ эканига бўлган ишончи. Бу ҳолат анча кенг тарқалган бўлса-да, ундан айнан нечта одам азият чекиши аниқ маълум эмас. Дисморфофобия одатда инсоннинг кундалик ҳаётини ёмон томонга ўзгартиради.

У эркакларда ҳам, аёлларда ҳам учрайди, бироқ аёлларда кўпроқ кузатилади. Ҳар қандай ёшда бўлиши мумкин, лекин кўпинча ўсмирлик даврида бошланади.

Тана образини нотўғри идрок этадиган киши ўз жисмоний хусусиятларини такинтига айлантириб, бу кучли хавотирга сабаб бўлади. Бундай одамлар кўпинча ўзини етарли эмас ва камдек ҳис қилади.

Дисморфофобия нимадан келиб чиқади?

Ўзини ёқтирмаслик касаллигининг аниқ сабаблари номаълум. Умуман олганда, оилада кайфият бузилишлари, шунингдек обсессив-компулсив бузилиш ёки серотонержик функсиялар бузилиши тарихи бўлиши дисморфофобияга сабаб бўлувчи омиллар қаторига кириши мумкин. Бундан ташқари, сексуал зиддият, ўзига ишончсизлик, атрофдагиларнинг танқидий муносабати ҳам касалликни чуқурлаштириши мумкин.

Шунингдек, дисморфофобик бузилиш сабаблари орасида ижтимоий тармоқлар таъсирини ҳам тилга олиш мумкин. Масалан, терини силлиқ кўрсатадиган, кўз ўлчамини ўзгартира оладиган филтрлар “гўзаллик” ҳақидаги тасаввурни ўзгартиришга таъсир қилади.

Бундай “қолип”га мос келмаганлар ёқмайди деган тасаввур шаклланиши мумкин. Бу ҳолат нафақат аёлларга, балки эркакларга ҳам ноқулайлик туғдириб, дисморфофобияга сабаб бўлиши эҳтимоли бор.

Дисморфофобия белгилари нималардан иборат?

Дисморфофобияси бор одамлар бошқалар доимо уларга қараётганини, уларнинг “камчилик”ларини пайқаётганини ва бу ҳақида бошқалар билан муҳокама қилаётганини ўйлашади. Бундай одамлар “нуқсон” деб билган тана қисми ҳақида ҳаддан ташқари кўп изланади ва шифокор тавсияларига қарамай жарроҳлик аралашуви ёки тиббий даволашни хоҳлайди.

Улар кўриниши ҳақида доим хавотирланиб, ойнага қаршида жуда кўп вақт ўтказади ва “мукаммал кўриниш”га интилади.

Танқид эшитишдан жуда қўрқади. Обсессив фикрлар ва уларнинг ҳаётга салбий таъсирини тўхтата олмайди; депрессив ёки анксиете (анхиетй) белгилари пайдо бўлиши мумкин. Косметик ёки пластик жарроҳлик амалиётларини қилдиришга уринади.

Пластик реконструктив ва эстетик жарроҳлик одатда ташқи кўринишдаги муаммоларни тузатади ёки мавжуд ҳолатни яхшилайди. Бироқ, дисморфофобия беморларини қониқтириш кўпинча мумкин бўлмайди. Тана дисморфик бузилиши бўлган одамларга “нуқсон”идан бошқа нарсага диққатини қаратиш қийин.

Дисморфофобия беморлари камчиликларини яшириш ёки “яхшилаш” учун такрорланувчи (мажбурий) хатти-ҳаракатлар қилиши мумкин. Бу аломатлар тез-тез кузатилса, ташхис қўйиш учун тана дисморфик бузилиши тести қўлланади.

Дисморфофобия тести қандай ўтказилади?

Психологик жиҳатдан “мен”и (эго) кучли бўлмаганлар, бундан ташқари ёқиш, эътибор топиш ва қабул қилиниш борасида ҳаддан ташқари муаммолари борлар, ишончсизлик ва ўзини қадрлаш (селф-эстеем) билан боғлиқ қийинчиликларни бошдан кечирадиганлар дисморфофобия “чангали”га осонроқ тушиб қолиши мумкин. Улар хавотир фонида ўзини етарли эмас, хунук деб ҳис қилади ва кўп салбий туйғуларни яшайди.

Муаммо билан ортиқча банд бўлиш ижтимоий, касбий ва шахсий ҳаётга таъсир қила бошлайди. Ташхис учун тана дисморфик бузилиши тести ўтказилади. Дисморфофобия тестида берилиши мумкин бўлган саволлар:

  • Ташқи кўринишингиздан норози бўлиб қоласизми?
  • Сизни безовта қилаётган жисмоний ҳолат ҳақида доим ўйлаб, ўзингизни бошқалар билан солиштирасизми?
  • “Ёқмайман, ёмон кўринаман” деган фикрлар сизда доим такрорланадиган фикрларга айланганми?
  • Сизнингча, ҳамма сиз “хунук” деб билган аъзонгизни кўриб, унга эътибор қаратади деб ўйлайсизми?
  • Қайсидир аъзонгизни ёки кўринишингизни доим яширишга мойилмисиз?
  • Одамлар сизни кўриб қолади деб, мулоқотдан қочасизми?
  • Ташқи кўриниш ҳақидаги хавотирларингиз кундалик ҳаётингизга таъсир қиладими?
  • Агар шундай бўлса, бу сизнинг ижтимоий ҳаётингизга, ўқишингизга, иш фаолиятингизга ёки ҳаётингизнинг бошқа томонларига сезиларли таъсир кўрсатдими?
  • Агар кўринишингиздан хавотирланаётган бўлсангиз ва бу хавотирлар хаёлингизни банд қилса — ҳатто “муаммо бор” деб билган аъзога энг мос эстетик аралашув қилинса ҳам, муаммо барибир давом этадими?

Тест натижасига кўра, инсонда руҳий саломатлик бўйича мутахассис ёрдамига эҳтиёж бор-йўқлиги ҳақида хулоса қилинади.

Дисморфофобия ташхиси қандай қўйилади?

Дисморфофобия борлигидан шубҳаланганлар руҳий саломатлик мутахассиси томонидан баҳоланиши керак. Мутахассис билан сеанс давомида психолог ёки психиатр кузатиладиган симптомлар ва уларнинг ҳаётга таъсири ҳақида саволлар беради ҳамда тана образини баҳолаш тести орқали тана дисморфик бузилишини аниқлаши мумкин.

Сеанс пайтида одамда айрим фикрлаш ва хулқ-атвор шакллари бор-йўқлиги текширилади. Агар инсон кичик ёки умуман йўқ “тана нуқсони” ҳақида меъёридан ортиқ хавотирланса, бу тана дисморфик бузилишига ишора бўлиши мумкин.

“Нуқсон” деб ўйланган хусусиятга нисбатан шаклланган такинтининг нормал ҳаётга таъсир қиладиган даражада бўлиши ҳам ташхис қўйишга ёрдам беради. Аниқ ташхис эса дисморфофобия тести орқали қўйилиши мумкин.

Тана дисморфик бузилиши бўлган одамларда кўпинча обсессив-компулсив бузилиш, ижтимоий хавотир, депрессия, овқатланиш бузилишлари каби бошқа руҳий муаммолар ҳам учраши мумкин.

Teri osilishini yo‘qotish bo‘yicha jarrohlik amaliyoti

Дисморфофобияни қандай енгиш мумкин?

Жисмоний нуқсони бор болада доим ўша нуқсонга урғу бериш, унга бу борадаги бошқа сабабларни эслатиш, хавотир уйғотиш — касалликка замин яратади. Парваришловчилар, ўқитувчилар, тиббиёт ходимлари ҳам жисмоний нуқсонни “тешиб ўтадиган” гаплардан қочиши, болалар ва ўсмирларни шундай иборалар билан юзма-юз қолдирмаслиги керак.

Бундан ташқари, “дисморфофобияни қандай енгиш мумкин?” саволининг яна бир жавоби — меъёрий ўзини қадрлаш (селф-эстеем)нинг ривожланишидир. Ўзини қадрлаш мавжуд пастлик комплексини (инфериоритй комплех) олдини олиши мумкин.

Салбий изоҳлар ҳатто ҳазил тариқасида ҳам айтилмаслиги, болалар ҳақида ранжитадиган иборалардан сақланиш лозим. Айниқса ота-оналар боланинг ўзини қадрлашига путур етказадиган хатти-ҳаракатлардан тийилиши керак.

Шунингдек, инсоннинг ўзи ҳам ўсмирлик даврида буни пайқаши ва муаммо психологикми-йўқми, синчиклаб таҳлил қилиши муҳим. Шунда дисморфофобиянинг олди олиниши мумкин. Одатда ўсмирлик даврида бошланиб, ёш билан кучайиб бориши мумкин бўлган дисморфофобия ҳолатларида психиатрик ёрдам тавсия этилади.

Дисморфофобини даволаш борми?

Дисморфофобик одамлар ижтимоий мулоқот ва муносабатлардан қочади. Уларнинг ҳаёт сифати жуда пасаяди ва ноодатий даражада юқори стрессни бошдан кечиради. Кўпчилик беморларда ўқиш, касб ёки рол вазифаларини бажаришда ҳам бузилишлар кузатилади. Ҳаётнинг шу оғир руҳий ҳолатда қийинлашганини англаган инсонлар мутахассис ёрдамига муҳтож бўлади.

Дисморфофобия даволанади. Даволаш одатда когнитив-хулқий терапия (КХТ)  орқали олиб борилади. КХТ инсоннинг фикрлаш қолиплари ва хатти-ҳаракатларини ўзгартириш орқали дисморфофобик фикрлар ва хавотирларни камайтиришга интилади. Бу даволаш кўпинча индивидуал ёки гуруҳ терапияси шаклида ўтказилади. Терапия давомида инсон ўз дисморфофобик фикрларининг мантиқсизлигини англашга ҳаракат қилади ва ўз кўринишини реалистик баҳолашни ўрганади.

Бундан ташқари, анксиетени камайтириш учун бўшашиш (релаксатсия) техникалари ва стрессни бошқариш стратегиялари ҳам ўргатилиши мумкин. Айрим ҳолатларда дори-дармон билан даволаш ҳам қўллаб-қувватловчи усул сифатида тавсия этилади. Дисморфофобия даволаниши кўпинча узоқ муддатли жараён бўлиб, ҳар бир инсон учун алоҳида ёндашувни талаб қилади.

Даволаш орқали аломатлар камайиши ва инсон ҳаётини соғломроқ тарзда давом эттириши мумкин. Шу сабабли мутахассисга мурожаат қилиш муҳим. Даволанишдан қочиб, терапияни рад этган беморларда ўз жонига қасд қилиш хавфигача борадиган психологик муаммолар пайдо бўлиши ёки шифокорларга нисбатан тажовузкорлик кузатилиши мумкин.

Тез-тез сўраладиган саволлар

Дисморфофобия нима?

“Дисморфофобия нима?” саволига шундай жавоб бериш мумкин: инсоннинг ўз кўринишига ҳаддан ташқари эътибор қаратиши, масалан ҳуснбузар, бурни ёки бошқа бир жисмоний жиҳатини ортиқча муҳимлаштириб, буни такинтига айлантириши ва бунинг оқибатида ижтимоий ҳамда психологик саломатлигининг ёмонлашишидир.

Дисморфофобия обсессив-компулсив бузилишми?

Ҳозирги пайтда тана дисморфик бузилиши (БДБ) алоҳида ҳолда тўғридан-тўғри ОКБ сифатида қабул қилинмайди. Бироқ ОКБ, соч юлиш касаллиги (трикотилломания ) ва паник хуруж (паник атак) каби ҳолатлар билан бир қаторда анксиете бузилишлари тоифасида ҳам тилга олинади.

Дисморфофобия ўтадими?

Агар тана дисморфик бузилиши борлигидан шубҳа қилинса, инсонга дисморфофобия тести қўлланади. Мутахассис баҳолаши ва тест натижасига кўра дисморфофобия ташхиси қўйилиши мумкин. Дисморфофобия — психотерапия орқали даволанадиган руҳий муаммо. Терапия ёрдамида инсон такинтига айлантирган “нуқсон”ларга муносабатини соғломлаштириш ва руҳий ҳолатини яхшилаш мумкин.

Тана дисморфик бузилиши қандай ўтади?

Тана дисморфик бузилиши когнитив-хулқий терапия ҳамда серотонин қайта қабул қилиш ингибиторлари  деб аталадиган антидепрессантлар ёрдамида даволаниши мумкин. Антидепрессант дозасини шифокор белгилаши керак. Кўплаб когнитив муаммоларни даволашда бўлгани каби, тана дисморфик бузилишини даволаш ҳам одатда мунтазам психологик терапиялар ўтказиладиган жараён доирасида амалга оширилади.

Тана дисморфик бузилишини олдини олиш мумкинми?

Тана дисморфик бузилишининг жиддий муаммога айланишини олдини олишда энг самарали йўл — эрта англаш (эрта хабардорлик). Ёш ўтиши билан дисморфофобия кучайиши мумкин. Муаммони “тузатиш” учун қилинадиган пластик жарроҳлик камдан-кам ҳолларда фойда беради, аксинча психологик ёрдам олиш, зарур бўлса психотерапияга дори-дармон билан даволашни ҳам қўшиш дисморфик бузилишнинг ривожланишини олдини олишда кўпроқ самарали бўлиши мумкин.