Кундалик ҳаётда овқатланиш одатлари вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин ва айрим ҳолатларда уларни назорат қилиш қийинлашади. Ҳиссий ўзгаришлар, мия кимёси ва атроф-муҳит омиллари бу жараёнга таъсир қилиши мумкин. Муайян озиқ-овқатларга нисбатан кучли хоҳиш пайдо бўлиши, порсия миқдорини назорат қила олмаслик ва овқат егандан кейин айбдорлик ҳиссини бошдан кечириш каби белгилар кузатилганда, бу ҳолатнинг асосий сабабларини тушуниш муҳимдир.
Mavzu davomida
Овқатга қарамлик нима? Овқатга қарамлик нима сабабдан юзага келади?
Айниқса стресс, ҳиссий ўзгаришлар ёки одатлар сабабли овқатга қарамлик ривожланиши мумкин. Бу ҳолат фақат кўп овқат ейиш билан чекланмайди. Миядаги мукофот механизми таъсири туфайли айрим озиқ-овқатларга нисбатан назорат қилиб бўлмайдиган кучли хоҳиш пайдо бўлиши мумкин.
Баъзан инсон ўзи сезмаган ҳолда овқатга қарамлик белгиларини кўрсатиши мумкин. Аммо бу айлана ҳолатдан чиқиш мумкин. Тўғри англаш ва қўллаб-қувватлаш орқали овқатга қарамликдан халос бўлишнинг самарали йўллари мавжуд.
Овқатга қарамлик нима?
Овқатга қарамлик — инсонда овқат ейишга нисбатан меъёрдан ортиқ хоҳиш ва назоратни йўқотиш кузатиладиган, шу билан бирга бу хатти-ҳаракатни тўхтата олмайдиган ҳолат сифатида таърифланади.
Бошқа томондан, овқат истеъмоли жисмоний очлик ҳиссидан ташқарига чиқиб, инсонга ҳиссий енгиллик ёки вақтинчалик қониқиш бергани учун назоратсиз ҳолатга келади. Бу ерда энг муҳим жиҳат — овқатланиш хатти-ҳаракати сабабли инсоннинг ижтимоий ҳаёти, руҳий ҳолати ва ҳатто жисмоний соғлиғи жиддий даражада зарар кўришидир.

Ҳар қандай озиқ-овқатга нисбатан қарамлик ривожланиши мумкин. Бироқ айниқса шакар, ёғ ёки туз миқдори юқори бўлган ултра қайта ишланган маҳсулотлар кўпроқ истеъмол қилиш истагини қўзғатувчи кимёвий реаксияларни фаоллаштириши мумкин.
Овқатланиш хатти-ҳаракатининг психологик томони ҳам бор. Ҳиссий очлик билан ҳақиқий очликни ажрата олмаслик, яъни салбий ҳис-туйғулар билан курашишда овқат ейишни осон йўл деб билиш бу жараённи қўзғатувчи омиллардан биридир.
Овқатга қарамлик нима сабабдан юзага келади?
Овқатга қарамлик пайдо бўлишига олиб келадиган кўплаб омиллар мавжуд. Мия кимёси, психологик омиллар, ижтимоий муҳит ва одатлар бунда катта рол ўйнайди. Овқатга қарамликнинг энг кенг тарқалган сабаблари қуйидагилар:
- Стресс, депрессия ва хавотир бузилишлари
- Ўзига ишонч етишмаслиги ва ҳиссий бўшлиқ ҳисси
- Болалик даврида шаклланган салбий овқатланиш одатлари
- Допамин даражасидаги номутаносиблик
- Мукофот механизмининг ҳаддан ташқари фаол ишлаши
- Гормонал ўзгаришлар ва лептин резистентлиги
- Ижтимоий муҳитда кўп овқат ейишга ундалиш
- Носоғлом озиқ-овқатларни истеъмол қилиш
- Уйқу тартибининг бузилиши ва тартибсиз овқатланиш одатлари
Овқатга қарамлик белгилари нималардан иборат?
Айрим аниқ белгилар инсоннинг овқатланиш хатти-ҳаракати назоратдан чиқаётганини кўрсатиши жиҳатидан муҳимдир.
Овқатга қарамлик белгилари:
- Инсон жисмонан тўйганини ҳис қилса ҳам, овқат ейишда давом этади. Бу вақтда қанча еганини ёки нима истеъмол қилаётганини кўп ҳам аҳамиятли деб билмайди.
- Инсон кун бўйи қайси овқатни ейишини тасаввур қилади, унинг қанчалик мазали бўлишини ўйлайди ёки кейинги овқатланиш вақтини сабрсизлик билан кутади.
- Айниқса оила ёки дўстлар даврасида сезилиб қолмаслик учун яширинча тамадди қилиш, ярим тунда овқат ейиш ва овқатни яширишга мойиллик тез-тез кузатилади.
- Ҳаддан ташқари кўп овқат егандан кейин кучли айбдорлик ҳисси, депрессия ёки ўзидан нафратланиш ҳисси пайдо бўлади.
- Салбий ҳис-туйғуларни босиш ёки ижобий кайфиятни кучайтириш учун овқатдан восита сифатида фойдаланиш ҳолати кўп учрайди.
- Инсон ҳаддан ташқари овқат ейиш хатти-ҳаракати сабабли уялишни бошлаши, таклифларга боришдан тортиниши ёки овқатланишини назорат қила олмагани учун одамлар орасида овқат ейишдан уялиши мумкин.
Овқатга қарамлик қандай даволанади?
Овқатга қарамлик фақат ирода етишмаслиги билан изоҳланадиган муаммо эмас. Бу жараёнда, айниқса, профессионал ёрдам олиш даволаш муваффақиятини сезиларли даражада оширади. Даволаш жараёни психологик ва физиологик жиҳатларни ўз ичига олган кўп қиррали ёндашувни талаб қилади.
Терапия
Терапия, маслаҳат ёки психиатрик ёрдам олиш муаммонинг туб сабабларини тушунишга ёрдам беради. Инсоннинг ҳиссий дунёсида қайси етишмовчилик ёки муаммолар овқатланиш хатти-ҳаракатини қўзғатаётгани аниқланади. Айниқса когнитив хулқ-атвор терапияси (БДТ) ҳиссиётларни бошқариш кўникмаларини ўргатишда самарали ҳисобланади.

Мунтазам овқатланиш
Диетолог ёки овқатланиш бўйича мутахассисдан ёрдам олиш тўғри озиқ-овқатларни танлашни ва порсия назоратини ўрганишни осонлаштиради. Шу орқали янада соғлом овқатланиш одатларини шакллантириш мумкин.
Ҳиссий қўллаб-қувватлаш
Инсон ўзини ёлғиз эмаслигини ҳис қилиши, тажрибаларини бошқалар билан бўлишиши ва бошқа инсонларнинг ҳикояларидан илҳом олиши мотиватсия берувчи рол ўйнайди. Бундай гуруҳлар ўзгариш жараёнида ёрдам бериб, ижтимоий қўллаб-қувватлаш тармоғини яратади.
Машқлар
Мунтазам жисмоний машқлар ёки пиёда юриш, стрессни бошқариш техникалари — нафас машқлари, ёга, медитатсия — ҳамда уйқу тартибига эътибор бериш каби омиллар овқатга қарамликдан халос бўлишга катта ҳисса қўшади.
Дори воситалари билан даволаш
Айрим ҳолатларда шифокорлар қарамликка ҳамроҳ бўлган депрессия, хавотир ёки диққат етишмовчилиги каби ҳолатларни мувозанатлаш учун дори воситаларини тавсия қилиши мумкин. Аммо дори билан даволашнинг ўзи етарли эмас; у албатта терапия ва турмуш тарзини ўзгартириш билан қўллаб-қувватланиши керак.
Тез-тез сўраладиган саволлар
Психологияда доимий овқат ейиш истаги нима сабабдан юзага келади?
Доимий овқат ейиш истаги кўпинча ҳиссий номутаносибликлар ёки стресс омилларидан келиб чиқади. Инсон ўзини ёмон ҳис қилган пайтларда ҳиссий енгиллик олиш учун овқатга мурожаат қилади. Бу йўналиш миядаги мукофот механизмининг вақтинча фаоллашиши ва допамин ажралиши орқали қисқа муддатли ёқимли ҳиссиёт юзага келиши билан боғлиқ.
Жуда кўп овқат ейиш ниманинг белгиси бўлиши мумкин?
Жуда кўп овқат ейиш, айниқса назоратсиз тарзда такрорланадиган овқатланиш хуружлари кўринишида юз берса, овқатланиш бузилишлари ёки овқатга қарамлик каби муаммоларнинг белгиси бўлиши мумкин. Жисмоний очликдан ташқари, доимий овқат ейиш истагини қўзғатувчи айрим ҳиссий ҳолатлар ёки гормонал номутаносибликлар ҳам бу ҳолатга ҳамроҳ бўлиши мумкин.
Еб ҳам тўймаслик нимани англатади?
Инсон жисмонан етарли калория олган бўлса ҳам, тўқлик ҳиссини сезмаса, бу ҳолат одатда ҳиссий очлик ёки қониқиш етишмаслигидан келиб чиқиши мумкин. “Еб ҳам тўймаслик” ибораси инсон етарли овқат истеъмол қилганига қарамай, ҳали ҳам овқат ейишга эҳтиёж сезишини, тўйиш чегараси ошиб кетганини ёки назорат қилиб бўлмайдиган истакка берилганини англатади. Овқат ейиш ҳаракати тананинг эҳтиёжини қондиришдан кўра, руҳий ва ҳиссий бўшлиқларни тўлдириш воситасига айланган бўлади. Бундай ҳолатларда жисмоний очлик эмас, балки психологик манбага эга очлик ҳақида гап боради.
Ҳаддан ташқари иштаҳали бўлишнинг сабаблари нималардан иборат?
Ҳаддан ташқари иштаҳа кўплаб турли сабабларга кўра пайдо бўлиши мумкин. Стресс, депрессия ва хавотир каби кайфият бузилишлари инсон ҳиссий ўзгаришлар пайтида ортиқча овқат истеъмол қилишига сабаб бўлиши мумкин. Гормонал номутаносибликлар, айниқса лептин ва грелин гормонларининг тўғри ишламаслиги иштаҳанинг одатдагидан кучайишига олиб келади. Бундан ташқари, жисмоний очлик сигналлари билан ҳиссий истаклар ўртасидаги фарқнинг хиралашиши ҳам ҳаддан ташқари иштаҳага сабаб бўлади. Айрим дори воситаларининг ножўя таъсирлари ёки етарли ухламаслик каби омиллар ҳам инсонда шунга ўхшаш таъсир яратиши мумкин.
Доимий очлик ҳисси нима сабабдан пайдо бўлади?
Доимий очлик ҳисси ҳар доим ҳам ҳақиқий очликни англатмайди. Баъзан психологик етишмовчилик ёки бахтсизлик ҳолатида тана автоматик тарзда кўпроқ овқат талаб қилади. Бу истак асосий ҳиссий муаммоларни яширишга қаратилган бўлиши мумкин. Бундан ташқари, инсулин резистентлиги каби қон шакари билан боғлиқ муаммолар ҳам очлик ҳиссининг одатдагидан кучлироқ сезилишига сабаб бўлиши мумкин. Масалан, оддий углеводлар ва шакарли озиқ-овқатларни истеъмол қилиш қон шакарини тез кўтаради, аммо бироз вақт ўтгач унинг тез пасайишига ҳам олиб келади. Бу ўзгаришлар яна очлик ҳиссини қўзғатади. Тананинг ҳақиқий эҳтиёжини тушуниш, мунтазам қон таҳлилларини топшириш ва зарур бўлса, мутахассисдан ёрдам олиш бу айлана ҳолатни бузиш учун фойдали бўлиши мумкин.