Мувозанатли овқатланиш орқали организмнинг кунлик энергия ва озиқ моддаларига бўлган эҳтиёжини қондириш соғлиқни сақлаш нуқтайи назаридан ниҳоятда муҳимдир. Буни таъминлаш учун ҳар бир озиқ-овқат гуруҳига кирувчи маҳсулотларни ҳар куни етарли миқдорда истеъмол қилиш зарур.
Айниқса янги сабзавот ва мевалар, энг аввало К витамини бошчилигида кўплаб витамин ва минералларнинг асосий манбаидир. Ёз фасли сабзавот ва мевалар хилма-хиллиги энг юқори бўладиган давр ҳисобланади. Бу даврда янги мева ва сабзавотларни кўп миқдорда истеъмол қилиш, аввало иммун тизимини мустаҳкамлаш билан бирга, кўплаб фойдаларни ҳам таъминлайди. Кенг истеъмол қилинадиган ёзги мевалар қаторига тарвуз, қулупнай, қовун, гилос, кўк олхўри, узум, шафтоли, нектарин ва ўрик киради.
Mavzu davomida
Ёзги мевалар нималар?
Ёзда энг кўп истеъмол қилинадиган машҳур ёзги меваларга қулупнай, ўрик, олхўри, қовун, тарвуз, узум, гилос, шафтоли ва нектарин мисол бўла олади. Бундан ташқари, манго, шпанка, малина ва кўк мерсини ҳам ёзги мевалар сирасига киради.
Ёзги меваларни қуйидагича санаб ўтиш мумкин:
- Қулупнай
- Ўрик
- Олхўри
- Қовун
- Тарвуз
- Узум
- Шафтоли
- Нектарин
- Манго
- Шпанка
- Малина
- Кўк мерсини
Тарвуз
Ёз дейилганда хаёлга биринчи келадиган мевалардан бири, шубҳасиз, тарвуздир. Антиоксидант витаминлар бўлган А ва К витаминларининг муҳим манбаи бўлган тарвуз, таркибидаги сув миқдорининг юқорилиги сабабли ошқозонда тўқлик ҳиссини ҳосил қилиб, кам энергия билан узоқ давом этувчи тўқлик ҳиссини беради. Бета-каротин ва ликопинга бой бўлгани учун, айниқса простата саратони бош бўлиб, барча турдаги саратонларга қарши муҳим ҳимоя беради. Бундан ташқари, калий минералига бойлиги сабабли қон босимини мувозанатлаштиришга ёрдам беради, юрак–қон томир касалликларининг ривожланишининг олдини олади ва уларни даволашни ҳам қўллаб-қувватлайди. Бироқ, айниқса қандли диабети бор ёки вазн ташлашни истайдиган шахслар тарвузни меъёрида истеъмол қилгани маъқул. 2–3 та юпқа бўлак тарвузни 1 порсия мева сифатида бемалол истеъмол қилиш мумкин.

Қулупнай
Фолий кислотаси миқдори энг юқори бўлган мевалардан бири ҳисобланган қулупнай баҳор ойларидан ёзнинг бошланишигача топиладиган, жуда севимли мева туридир. А ва К витаминлари ҳамда селен минералини сезиларли миқдорда ўз ичига олгани сабабли саратон ва юқумли касалликларга қарши ҳимоя беради. Шу билан бирга, фосфор, марганетс ва калий каби минералларга ҳам бой. Полифеноллар деб аталувчи соғлиқ учун фойдали ўсимлик бирикмаларини ўз ичига олгани учун қондаги холестерин ва триглитсерид миқдорининг мувозанатлашишига ёрдам беради. Шу тариқа юрак ва қон томир касалликларидан ҳимоя қилади. Бир порсияси тахминан 5–6 та ўрта катталикдаги қулупнайдан иборат бўлади.
Қовун
Барча сариқ мевалар каби қовун ҳам калийнинг муҳим манбаидир ва ёзда севиб истеъмол қилинадиган мевалардан биридир. Антиоксидант хусусиятга эга А ва К витаминларига бой бўлган қовун ҳужайра шикастланишининг олдини олиб, саратонлашув жараёнини бартараф этишга ёрдам беради. Калий миқдори юқори бўлгани сабабли қон босимини меъёрлаштиради, сийдик ҳайдовчи хусусияти туфайли эса организмдаги шишларни камайтиришда жуда самарали ҳисобланади. Таркибида сув миқдори юқори бўлгани туфайли ёз ойларида терлаш билан юзага келадиган суюқлик йўқотилишининг қопланишига ёрдам беради, сувсизланишнинг олдини олади. 1–2 бўлаги бир порсияга тенг келади.
Шафтоли
Ёз ойларида энг кўп афзал кўриладиган мевалардан бири бўлган шафтоли калийга бой сариқ мевалар гуруҳига киради. Унинг таркибида толалар жуда кўп. Шу боис у овқат ҳазм қилиш тизимининг мунтазам ишлашини қўллаб-қувватлайди ва қабзиятнинг олдини олади. Калий миқдорига боғлиқ ҳолда сийдик ҳайдовчи хусусиятга эга бўлиб, организмдан шишларни чиқаришга ёрдам беради, шунингдек, гипертония билан оғриган беморларда қон босимини туширишга ҳисса қўшади. Пўстининг тукли тузилиши сабабли, агар пўсти билан истеъмол қилинадиган бўлса, уни жуда яхшилаб ювиш керак. Юрак ва қон томир касалликларидан ҳимоя қилишдан ташқари, А ва К витамини таркиби туфайли саратондан сақланишга ҳам ёрдам беради. 1 та кичик шафтоли 1 порсия мевага тенг келади.

Узум
Таркибида толалар кўп бўлган ёзги мевалардан бири узумдир. Узум таркибидаги ресвератрол деб аталувчи бирикма маълум антиоксидант витаминларга нисбатан 30–50 баробар кўпроқ антиоксидант хусусиятга эга бўлган жуда қимматли моддадир. Эркин радикалларни камайтириб, оксидатив стресснинг пасайишига хизмат қиладиган ушбу антиоксидант бирикма мунтазам истеъмол қилинганда саратонга қарши муҳим ҳимоя беради. К витамини ва калий миқдори юқори бўлган узум овқат ҳазм қилиш тизимини тартибга солади, иммун тизимини мустаҳкамлайди, юрак-қон томир ва юқумли касалликлардан ҳимоя қилади. Бироқ глюкоза миқдори юқори бўлгани ва қондаги шакар миқдорини тез кўтариши сабабли диабет билан оғриган беморлар уни жуда эҳтиёткорлик билан истеъмол қилиши керак. 1 та кичик шингил узум (10 та майда ёки 20 та йирик узум донаси) 1 порсия мева сифатида истеъмол қилиниши мумкин.
Анжир
Мамлакатимизда, айниқса Эгей минтақасида кўп етиштириладиган анжир ёз ойларида янгиси, қиш ойларида эса қуритилгани севиб истеъмол қилинадиган мевадир. Унинг таркибида толалар жуда кўп бўлиб, шу сабабли қабзиятнинг олдини олади ва овқат ҳазм қилиш тизимининг мунтазам ишлашини қўллаб-қувватлайди. Магний, марганетс, калий ва калсий минералларини кўп миқдорда ўз ичига олгани учун минералларга бўлган эҳтиёжни қоплашга ҳам ёрдам беради. Суякларнинг мустаҳкамланишига кўмаклашади ва юрак-қон томир касалликларига қарши ҳимоя қилади. Худди узум каби анжирнинг ҳам гликемик индекси юқори бўлгани сабабли диабет билан оғриган беморлар уни эҳтиёткорлик билан истеъмол қилиши керак. 1 та ўрта катталикдаги анжир 1 порсия мева ўрнида истеъмол қилиниши мумкин.

Ўрик
Сариқ мевалар гуруҳига кирувчи ўрик таркибида толалар жуда кўп бўлган фойдали ёзги мевадир. А витамини ва айниқса бета-каротин миқдори жуда юқори бўлгани сабабли антиоксидант хусусиятга эга, шу тариқа саратондан ҳимоя қилади. Шу билан бирга, кўз ва асаб тизими саломатлигини сақлашда ҳам самаралидир. Таркибида толалар кўп бўлгани боис узоқ давом этувчи тўқлик ҳиссини таъминлаб, иштаҳани назорат қилишга ёрдам беради. Овқат ҳазм қилиш тизимини тартибга солиб, қабзият ва дам бўлиш муаммоларининг олдини олади. Барча сариқ мевалар каби калийнинг яхши манбаи бўлгани учун қон босимини мувозанатлаштиради, сийдик ҳайдовчи хусусияти сабабли эса шишларни чиқаришни қўллаб-қувватлайди. 4 та кичик ёки 2–3 та ўрта катталикдаги ўрик 1 порсия мевага тенг келади.
Гилос
Ёз ойларининг севимли меваларидан бири бўлган гилос антиоксидант А ва К витаминлари ҳамда калийнинг яхши манбаидир. Темир моддаси борлиги сабабли қон ҳосил бўлишини қўллаб-қувватлайди, юқори тола миқдори туфайли эса овқат ҳазм қилиш муаммоларининг олдини олишга ёрдам беради. Юрак саломатлигини қўллаб-қувватлайдиган гилос бош оғриқлари ва мигрен хуружларини камайтиришга ҳам ёрдам беради. Иммун тизимини мустаҳкамлайдиган ва таркибидаги антиоксидантлар туфайли саратонга қарши ҳимоя қиладиган гилос жуда фойдали мева туридир. 10–12 та гилос 1 порсия мева сифатида истеъмол қилиниши мумкин.
Нок
Сариқ мевалар оиласининг яна бир вакили нокдир. К ва К витаминлари ҳамда калий минералининг яхши манбаи бўлгани сабабли нок иммун тизимини мустаҳкамлайди ва юрак-қон томир касалликларига қарши ҳимоя беради. Таркибида толалар кўп бўлгани учун овқат ҳазм қилиш тизимининг ишлашини қўллаб-қувватлайди, узоқ муддат тўқлик ҳиссини бериб, ўз формасини сақламоқчи бўлган кишилар учун яхши озиқ-овқат танловини яратади. Иммун тизимини мустаҳкамлайдиган мева бўлган нок шамоллаш ва юқумли касалликларга қарши ҳам ҳимоя хусусиятига эга. 1 та ўрта катталикдаги нок 1 порсия мева сифатида истеъмол қилиниши мумкин.

Кўк олхўри
Баҳор ойларидан бошлаб расталардан ўрин оладиган кўк олхўри А ва К витаминлари, фосфор, калий ҳамда эрувчан тола жиҳатидан жуда бой мева туридир. Таркибида толалар жуда кўп бўлгани сабабли овқат ҳазм қилиш тизимини тартибга солади, шу билан бирга ундаги эрувчан тола холестерин миқдорини меъёрлаштиришга ёрдам беради. Унинг гликемик индекси паст бўлиб, қондаги шакар миқдорининг кескин кўтарилишига сабаб бўлмайди. Шу боис у диабет билан оғриган беморлар ҳам бемалол истеъмол қилиши мумкин бўлган мевалардан биридир. К витамини миқдори юқори бўлгани учун иммун тизимини мустаҳкамлайди, қон томирлари ва милк саломатлигини қўллаб-қувватлайди. 10 та майда ёки 10 та ўрта катталикдаги кўк олхўри 1 порсия мева сифатида истеъмол қилиниши мумкин.
Юқорида санаб ўтилган мевалар мазали бўлиши билан бирга, тўйимли ва фойдали ёзги мевалардир. Ёз ойларида ушбу мевалардан ҳар куни камида 3 порсия истеъмол қилиш орқали витамин ва минералларга бўлган эҳтиёжингизнинг муҳим қисмини қоплашингиз мумкин. Бундан ташқари, уларнинг таркибида толалар кўп бўлгани сабабли меваларни мунтазам истеъмол қилиш орқали овқат ҳазм қилиш тизимингиз фаолиятини яхшилашингиз, иммун тизимингизни мустаҳкамлашингиз мумкин. Бироқ, айниқса сурункали касаллиги бўлган шахслар меваларни мунтазам истеъмол қилишни шифокор назоратида амалга ошириши лозим.
Ёзги меваларнинг фойдалари нималардан иборат?
Қулупнай, қовун, тарвуз, олхўри, ўрик, гилос, шафтоли, узум, манго, виşне ва малина каби ёзги мевалар юқори озиқавий қиймати билан ажралиб туради. Бундан ташқари, ёзги мевалар антиоксидантлар миқдори юқори бўлгани учун иммун тизимини мустаҳкамловчи хусусиятларга эга. Шунингдек, ёзги меваларнинг иссиқ ёз кунларида организмдаги сув йўқотилишининг олдини олиш каби фойдаси ҳам бор.
Ёзги меваларнинг эҳтимолий фойдалари қуйидагилардан иборат:
- Юқори озиқавий қийматга эга
- Иммун тизимини мустаҳкамлайди
- Организмдаги сув йўқотилишининг олдини олади
Ёзги мевалар қандай истеъмол қилинади?
Ёзги мевалардан максимал фойда олиш учун уларни, айниқса ўз мавсумида, янги ва хом ҳолда истеъмол қилиш керак. Шу билан бирга, ёзги мевалардан турли шаклларда ҳам фойдаланиш мумкин. Уларнинг асосийлари салат ва соусларга қўшиш, шарбат ҳолида истеъмол қилиш, ширинликлар таркибига киритиш, қуруқ мева сифатида ейиш ва мураббо тайёрлашдир.
Ёзги мевалардан қуйидаги шаклларда фойдаланиш мумкин:
- Ёзги мевалар салат ва соусларга қўшилиши мумкин.
- Шарбат ҳолига келтирилиб истеъмол қилиниши мумкин.
- Ёзги мевалар ширинликлар таркибига ҳам қўшилади.
- Қуруқ мева сифатида истеъмол қилиниши мумкин.
- Ёзги мевалардан мазали смузи (смоотҳие) ретсептлари тайёрлаш мумкин.
- Ёзги мевалардан, шунингдек, мураббо ҳам тайёрлаш мумкин.
Тез-тез сўраладиган саволлар
Шафтоли ва нектарин ёзги мевами?
Ҳа, шафтоли ҳам, нектарин ҳам ёзда истеъмол қилинадиган ёзги мевалар қаторига киради.
К витамини сақловчи ёзги мевалар қайсилар?
Узум, қовун, кўк мерсини, қулупнай, гилос, малина, ананас ва манго каби мевалар К витамини жиҳатидан бой ёзги мевалар сирасига киради.