by Zombi virusi (Keyik virusi) boshqa nomi bilan “Zombi keyik kasalligi” sifatida ham tanilgan. Bu virus global isish bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘ladigan xavfli kasallik turlaridan biridir. Bu kasallik nega global isish bilan bog‘liq — qisqacha tushuntirib o‘tamiz.
Global isish tufayli Shimoliy qutbda haroratlar oshadi. Harorat oshishi esa muzlab qolgan qatlamlarning erishiga sabab bo‘ladi. Muzlagan qatlamlar eriganda, tuproqdan zararli ta’sirlar ko‘rina boshlaydi. Ko‘plab hayvonlar shu tuproqlarda o‘sadigan ozuqalardan foydalanadi. Ozuqaning zararli holga kelishi hayvonlarning kasallikka chalinish xavfini yuzaga chiqaradi.
Muzlagan qatlamlar ichida ming yillar davomida to‘plangan tuproqlar bor. Bu qatlam erishi bilan tuproqlar ochilib qoldi. Zombi virusi deb ataladigan ushbu virus ham tuproqlar ochilgani bilan tarqala boshladi. Olimlar olib borgan tadqiqotlar natijasida 2023-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlarining Vayoming (Wyoming) shtatida taxminan 800 ta kiyik va bulon kabi hayvonlar ushbu virusga chalingani ma’lum bo‘ldi.
Zombi virusining ilmiy nomi “Kronik isrof kasalligi” (Chronic wasting disease) deb yuritiladi. Bu virusga “zombi” nomi berilishining sababi — hayvonlarning haddan tashqari ozib ketishi bilan bog‘liq. Hayvonlarda sog‘liq muammolari tashqi ko‘rinishida ham aks etadi. Hosil bo‘ladigan bu ko‘rinish filmlarda tez-tez uchraydigan zombi obraziga o‘xshaydi. Shu sababli kasallik zombi bilan qiyoslanadi. “Keyik kasalligi” deyilishining sababi esa avvalo shu hududdagi kiyiklar bu xastalikni yuqtirganidan kelib chiqadi.
Virus qayta kun tartibiga chiqqach, ko‘plar “zombi virusi haqiqiymi?” deb qiziqa boshladi. Bunga sabab — ommabop ayrim ilmiy-fantastik filmlardir. Ko‘pchilik zombilar mavjudligiga ishonadi. Shu bois kasallik nomini eshitganlar haqiqatan ham zombilar paydo bo‘ladi, deb o‘ylaydi.
Zombi virusi (Keyik virusi) haqiqiy. Ammo o‘ylanganidan farqli ravishda bu kasallik kiyiklarni zombi qilib qo‘ymaydi. Virus ta’sirida turli xil simptomlar paydo bo‘ladi. Shu simptomlar oqibatida hayvonlarda haddan tashqari ozib ketish xavfi bor. Ozish tufayli hayvonlarning tashqi ko‘rinishida o‘zgarishlar kuzatiladi.
Mavzu davomida
Zombi virusi alomatlari nimalar?
Zombi virusi alomatlaridan oldin zombi virusi nima ekanini bilish kerak. Bu virus prionlar bilan bog‘liq ravishda yuzaga chiqadi. Prionlar — noto‘g‘ri buklangan oqsillar sabab paydo bo‘ladi. Qoramollarda uchraydigantelba sigir kasalligi kabi, bu xastalik ham deyarli o‘xshash sabablarga ko‘ra yuzaga keladi.
Odamlarda va qo‘ylarda ham noto‘g‘ri buklangan oqsillar paydo bo‘lishi bilan bog‘liq turli kasalliklar uchraydi. Zombi virusi alomatlari bilan shu kasalliklarning alomatlari ham bir-biriga o‘xshash, deb bilinadi.
Zombi virusi alomatlari orasida quyidagilar bor:
- Miya hujayralarining o‘limiga sabab bo‘lishi mumkin
- Haddan tashqari suyuqlik iste’moli kuzatiladi
- Hayvonlar odatdagidan ko‘ra tez-tez siydik chiqarishga boshlaydi
- Vazn yo‘qotish (ozish) yuz beradi
- Tish g‘ijirlatish
- Og‘izdan so‘lak oqishi
- Boshning oldinga egilib qolishi
- Yutishda va yutinishda qiyinchilik
- Tajovuzkorlik holati va ayrim psixologik buzilishlar
- Boshqa hayvonlardan uzoqlashish ehtiyoji
- Odamlarga nisbatan tajovuzkorlik
- Yurishdagi buzilishlar
- Bosh chalkashishi va ongning xiralashishi
- Qaltirash va harakatlanishda qiyinchilik
- Quloqlarning osilib qolishi
- Muvozanatsizlik
- Holsizlik
Bu alomatlar ayniqsa kiyiklarda ko‘proq kuzatiladi. Shu bilan birga, boshqa hayvonlarda ham shunga o‘xshash belgilar paydo bo‘lishi — u hayvonlarda ham zombi keyik virusiga o‘xshash kasallik borligining belgisi bo‘lishi mumkin. Shu sababli bunday xatti-harakatlarni ko‘rsatadigan hayvonlarga duch kelsangiz, o‘sha joydan uzoqlashish va hayvon bilan aloqaga (kontaktga) kirmaslik tavsiya etiladi.
Zombi virusi odamlarda uchraydimi?
Zombi virusi hozircha odamlarda kuzatilgan kasalliklar qatoriga kirmaydi. Bugun bu virus bo‘yicha tadqiqotlar hanuz davom etmoqda. Hayvonlarda, ayniqsa kiyiklarda uchraydigan bu kasallik odamlarga yuqadimi-yo‘qmi — bu borada aniq ma’lumot yo‘q.
Ushbu kasallik tarqalgan davr ichida virusga chalingan kiyiklar bilan odamlarning aloqasi juda ko‘p bo‘lmagan. Shuningdek, ko‘plab insonlar bunday kiyiklarga umuman duch kelmagan bo‘lishi ham mumkin. Shu bois virusning odamlarga yuqish xavfi qay darajada ekani noma’lum.
Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, odamlarning virusga ega kiyiklar yoki boshqa hayvonlar bilan kontakt qilishi virusning odamlarga yuqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunga sabab — zombi virusiga olib keladigan omillardir. Xuddi shu omillar tufayli odamlarda ham ayrim kasalliklar bor. Omillar bir xil bo‘lgani esa kiyiklardan odamlarga bu virus o‘tib qolish ehtimoli borligini ko‘rsatadi.
1990-yillarda Angliyada BSE, ya’ni telba sigir epidemiyasi yuz bergan. Odamlar mol go‘shtini iste’mol qilgandan keyin ushbu virusni yuqtirgani ma’lum, deb aytiladi. Shu ma’lumotlarni hisobga olsak, virus yuqtirgan kiyikni yeyish odamlarga virus o‘tishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, kasallikning boshqa hayvonlarga ham o‘tishi natijasida butun dunyo bo‘ylab zombi virusi epidemiyasi yuzaga kelishi mumkin.
Zombi virusi nima? Alomatlar qachon paydo bo‘ladi?
Zombi virusi kiyiklarda uchraydigan kasallik turi sifatida qabul qilinadi. Bu virus hozircha odamlarda ko‘rilmagan. Biroq kiyiklarda va boshqa hayvonlarda uchragan bu virusning namoyon bo‘lishi bir necha oy vaqt olishi mumkin.
Kiyiklarning erigan muzliklar ostida qolgan tuproqlardan oziqlanishi — tuproqdagi zararli omillarning organizmga kirib borishiga sabab bo‘ladi. Bu holatda kiyiklarning sog‘lig‘i yomonlashib boradi. Ammo aytilgan zombi virusi simptomlari darhol paydo bo‘lmaydi.
O‘rtacha 1–1,5 oy o‘tgach hayvonlarda oddiy (yengil) alomatlar ko‘rina boshlaydi. Keyingi bosqichlarda esa yanada jiddiy alomatlar yuzaga chiqadi. Ekotizimni hisobga olsak, kiyik bilan oziqlanadigan hayvonlarga ham bu kasallik yuqishi ehtimoli bor.
Kiyiklar zombi virusini yuqtirganda, boshqa hayvonlardan o‘zini chetga tortadi. Biroq bu holat kasallikning keyingi bosqichlarida ko‘rinishi mumkin. Hayvon kasal bo‘lganida yeyib yuborilsa, uni yegan boshqa hayvonlarga ham kasallik o‘tishi mumkin. Boshqa hayvonlarda ham bu alomatlar bir necha oy o‘tib paydo bo‘ladi.
Ekotizim jarayonidan kelib chiqib aytganda, zombi virusi yovvoyi tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Virus shu tarzda tarqalishda davom etsa, tabiat muvozanati qisqa muddat ichida buzila boshlaydi.
Hayvonlarda zombi virusi borligi qanday aniqlanadi?
Yovvoyi tabiatda yashaydigan hayvonlardan biri — kiyiklardir. Kiyiklarda ko‘rina boshlagan zombi keyik virusi ayrim alomatlar bilan yuzaga chiqadi. Bu hududlardagi hayvonlarni parvarish qilish va kuzatib borish juda qiyin. Shu sababli hayvonlardagi kasallikni aniqlash ham shunchalik murakkablashadi.
Yovvoyi hayvonlarning parvarishi odatda Qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi vazirligi tomonidan amalga oshiriladi, deb bilinadi. Veterinarlarning ham yovvoyi hayvonlarga qaraydigan ayrim bo‘limlari borligi ma’lum.
Qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi vazirligi ushbu hayvonlarni tekshirishi bilan kiyiklarda virus bor-yo‘qligini aniqlash mumkin bo‘ladi. Kiyiklarda va bu kasallikka chalingan hayvonlarda kuzatiladigan alomatlarga qarab virusni aniqlash osonlashadi. Shu belgilaridan biri yoki bir nechtasi bo‘lgan hayvonlarda zombi keyik virusi bor, deyish to‘g‘ri bo‘ladi.
Chet elda esa turli bo‘linmalar yovvoyi tabiat hayvonlarining parvarishi bilan shug‘ullanadi. Bu alomatlar butun dunyo bo‘ylab bir xil tarzda qabul qilinadi. Shu sababli har bir mamlakatda kiyiklarning virusga chalingan-chalinmaganini aniqlash mumkin.
Hayvonlar nobud bo‘lgandan keyin ham bu virus aniqlanishi mumkin. Hayvondan zarur to‘qima namunasi olinib, nobud bo‘lgan hayvon zombi virusini yuqtirganmi-yo‘qmi aniqlanadi. Biroq ayrim holatlarda bir yoshdan kichik hayvonlardan to‘qima olinganda kasallikni aniqlab bo‘lmaydi, degan ma’lumotlar ham bor. Buning sababi nima ekani haqida esa aniq ma’lumot berish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Odamlar zombi virusiga chalinishi ehtimolida qaysi alomatlar paydo bo‘ladi?
Bu virus odamlarda qanday simptomlar keltirib chiqarishi noma’lum. Biroq hayvonlarda kuzatiladigan simptomlarni hisobga olsak, odamlarda ayrim nevrologik kasalliklar paydo bo‘lish xavfi bor.
Aniq va ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan taxminiy ma’lumotlarga ko‘ra, odamlar zombi virusini yuqtirsa paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan ayrim alomatlar:
- Surunkali charchoq
- Holsizlik
- Muvozanat yo‘qolishi
- Tish g‘ijirlatish
- Haddan tashqari ozish
- Depressiya
- Ong/miyada chalkashlik
- Diqqatni jamlash muammosi
- Qaltirash
- Tajovuzkorlik va asabiylik
Bundan tashqari, odamlarda anksiyete kabi boshqa psixologik muammolar ham kuzatilishi mumkin. Yana bir bor ta’kidlash kerakki, bugungi kungacha biror insonda zombi virusi aniqlanmagan. Shu bois yuqorida keltirilgan simptomlarning to‘g‘riligi qat’iy emas.
Bu alomatlar hayvonlardagi belgilar asosida taxmin tariqasida berilgan. Agar bu belgilarni o‘zingizda sezsangiz, vahimaga tushishingiz shart emas. Hozircha bu virusni yuqtirish xavfi yo‘q. Biroq boshqa sog‘liq muammolari bo‘lishi mumkin. Shu sababli bunday alomatlar kuzatilsa, ehtiyot chorasi sifatida shifokorga murojaat qilish tavsiya etiladi.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Zombi virusining davosi bormi?
Zombi virusi taxminan uch yildan beri kuzatilayotgan holatdir. Bu kasallik uchun hozircha davolash usuli bor-yo‘qligi aniq ma’lum emas. Turli mamlakatlarda virusni davolash bo‘yicha ayrim ishlar davom etayotgani aytiladi. Bundan tashqari, zombi virusining davosi haqida boshqa ma’lumot yo‘q.
Davolash usuli topilmagan bo‘lishi esa boshqa muammolarni ham keltirib chiqaradi. Eng avvalo ekotizimning buzilishi va yovvoyi tabiat hayvonlarining och qolib shaharlarga tushib kelishi shular jumlasidan. Bundan tashqari, kasallikning odamlarga yuqish xavfi ham ortadi. Bunday holatlar ham hayvonlar, ham odamlar salomatligi va hayoti uchun juda xavflidir.
Mamlakatimizda zombi virusi kuzatildimi?
Zombi virusi dunyoning ko‘plab hududlaridagi kiyiklarda uchraydigan xastalikdir. Virus tarqalishi bilan ko‘plab hayvonlarning hayoti ta’sirlanadi. Biroq mamlakatimiz bo‘yicha hozircha bu virusga doir aniq ma’lumot yo‘q. Avvalo Amerika Qo‘shma Shtatlari boshchiligida turli mamlakatlarda bu virusni yo‘qotish uchun ishlar olib boriladi. Bu virus juda xavfli tus olishi mumkin. Bunday holatda zombi keyik virusining butun dunyoga tarqalish xavfi ham ortadi. Davosi topilmasa, mamlakatimizda ham bu virus kuzatilishi ehtimoli bor.
Zombi virusining tarqalishini oldini olish mumkinmi?
Bunday viruslarning tarqalishini to‘xtatish juda qiyin. Buning sababi — prionlarning uzoq vaqt davomida atrof-muhitga va havoga tarqala olishi hamda yo‘q bo‘lishi juda qiyinligidir. Shu sababli noto‘g‘ri buklangan oqsillar tarqalishda davom etadi va bunga bog‘liq ravishda virus ham yoyilishi mumkin.
Zombi virusining tarqalishini oldini olish uchun eng avvalo virus yuqtirgan kiyiklarni davolash imkoniyati bo‘lishi kerak. Davolash usuli topilgach, virus asta-sekin nazorat ostiga olinadi. Shunda kelgusida zombi virusining yanada ko‘p tarqalishining oldi olinishi mumkin bo‘ladi. Qisqacha aytganda, bu virusning butun dunyoga yoyilib ketishini to‘xtatish uchun avvalo uni qanday davolash mumkinligi aniqlanishi zarur.
Kasallik alomatlari bor ko‘rinadigan kiyiklarni ovlamaslik ma’qul. Ularning go‘shtini yeyish sog‘lig‘ingizni xavf ostiga qo‘yadi. Shuningdek, o‘lik holatda topilgan kiyiklarning go‘shtini ham iste’mol qilmaslik to‘g‘riroq. Bu hayvonlar kasallikka chalingan bo‘lishi yoki kasalligi sabab ovlangan bo‘lishi mumkin. Shu jihatlarga e’tibor berish orqali virus xavfini kamaytirish mumkin.
