Zombi virusi nima? Qanday yuqadi?

Зомби вируси нима? Қандай юқади?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Зомби вируси (Кейик вируси) бошқа номи билан “Зомби кейик касаллиги” сифатида ҳам танилган. Бу вирус глобал исиш билан боғлиқ равишда пайдо бўладиган хавфли касаллик турларидан биридир. Бу касаллик нега глобал исиш билан боғлиқ — қисқача тушунтириб ўтамиз.

Глобал исиш туфайли Шимолий қутбда ҳароратлар ошади. Ҳарорат ошиши эса музлаб қолган қатламларнинг эришига сабаб бўлади. Музлаган қатламлар эриганда, тупроқдан зарарли таъсирлар кўрина бошлайди. Кўплаб ҳайвонлар шу тупроқларда ўсадиган озуқалардан фойдаланади. Озуқанинг зарарли ҳолга келиши ҳайвонларнинг касалликка чалиниш хавфини юзага чиқаради.

Музлаган қатламлар ичида минг йиллар давомида тўпланган тупроқлар бор. Бу қатлам эриши билан тупроқлар очилиб қолди. Зомби вируси деб аталадиган ушбу вирус ҳам тупроқлар очилгани билан тарқала бошлади. Олимлар олиб борган тадқиқотлар натижасида 2023-йилда Америка Қўшма Штатларининг Ваёминг (Вёминг) штатида тахминан 800 та кийик ва булон каби ҳайвонлар ушбу вирусга чалингани маълум бўлди.

Зомби вирусининг илмий номи “Кроник исроф касаллиги” (Чроник вастинг дисеасе) деб юритилади. Бу вирусга “зомби” номи берилишининг сабаби — ҳайвонларнинг ҳаддан ташқари озиб кетиши билан боғлиқ. Ҳайвонларда соғлиқ муаммолари ташқи кўринишида ҳам акс этади. Ҳосил бўладиган бу кўриниш филмларда тез-тез учрайдиган зомби образига ўхшайди. Шу сабабли касаллик зомби билан қиёсланади. “Кейик касаллиги” дейилишининг сабаби эса аввало шу ҳудуддаги кийиклар бу хасталикни юқтирганидан келиб чиқади.

Вирус қайта кун тартибига чиққач, кўплар “зомби вируси ҳақиқийми?” деб қизиқа бошлади. Бунга сабаб — оммабоп айрим илмий-фантастик филмлардир. Кўпчилик зомбилар мавжудлигига ишонади. Шу боис касаллик номини эшитганлар ҳақиқатан ҳам зомбилар пайдо бўлади, деб ўйлайди.

Зомби вируси (Кейик вируси) ҳақиқий. Аммо ўйланганидан фарқли равишда бу касаллик кийикларни зомби қилиб қўймайди. Вирус таъсирида турли хил симптомлар пайдо бўлади. Шу симптомлар оқибатида ҳайвонларда ҳаддан ташқари озиб кетиш хавфи бор. Озиш туфайли ҳайвонларнинг ташқи кўринишида ўзгаришлар кузатилади.

Зомби вируси аломатлари нималар?

Зомби вируси аломатларидан олдин зомби вируси нима эканини билиш керак. Бу вирус прионлар билан боғлиқ равишда юзага чиқади. Прионлар — нотўғри букланган оқсиллар сабаб пайдо бўлади. Қорамолларда учрайдигантелба сигир касаллиги каби, бу хасталик ҳам деярли ўхшаш сабабларга кўра юзага келади.

Одамларда ва қўйларда ҳам нотўғри букланган оқсиллар пайдо бўлиши билан боғлиқ турли касалликлар учрайди. Зомби вируси аломатлари билан шу касалликларнинг аломатлари ҳам бир-бирига ўхшаш, деб билинади.

Зомби вируси аломатлари орасида қуйидагилар бор:

  • Мия ҳужайраларининг ўлимига сабаб бўлиши мумкин
  • Ҳаддан ташқари суюқлик истеъмоли кузатилади
  • Ҳайвонлар одатдагидан кўра тез-тез сийдик чиқаришга бошлайди
  • Вазн йўқотиш (озиш) юз беради
  • Тиш ғижирлатиш
  • Оғиздан сўлак оқиши
  • Бошнинг олдинга эгилиб қолиши
  • Ютишда ва ютинишда қийинчилик
  • Тажовузкорлик ҳолати ва айрим психологик бузилишлар
  • Бошқа ҳайвонлардан узоқлашиш эҳтиёжи
  • Одамларга нисбатан тажовузкорлик
  • Юришдаги бузилишлар
  • Бош чалкашиши ва онгнинг хиралашиши
  • Қалтираш ва ҳаракатланишда қийинчилик
  • Қулоқларнинг осилиб қолиши
  • Мувозанатсизлик
  • Ҳолсизлик

Бу аломатлар айниқса кийикларда кўпроқ кузатилади. Шу билан бирга, бошқа ҳайвонларда ҳам шунга ўхшаш белгилар пайдо бўлиши — у ҳайвонларда ҳам зомби кейик вирусига ўхшаш касаллик борлигининг белгиси бўлиши мумкин. Шу сабабли бундай хатти-ҳаракатларни кўрсатадиган ҳайвонларга дуч келсангиз, ўша жойдан узоқлашиш ва ҳайвон билан алоқага (контактга) кирмаслик тавсия этилади.

Зомби вируси одамларда учрайдими?

Зомби вируси ҳозирча одамларда кузатилган касалликлар қаторига кирмайди. Бугун бу вирус бўйича тадқиқотлар ҳануз давом этмоқда. Ҳайвонларда, айниқса кийикларда учрайдиган бу касаллик одамларга юқадими-йўқми — бу борада аниқ маълумот йўқ.

Ушбу касаллик тарқалган давр ичида вирусга чалинган кийиклар билан одамларнинг алоқаси жуда кўп бўлмаган. Шунингдек, кўплаб инсонлар бундай кийикларга умуман дуч келмаган бўлиши ҳам мумкин. Шу боис вируснинг одамларга юқиш хавфи қай даражада экани номаълум.

Илмий тадқиқотларга кўра, одамларнинг вирусга эга кийиклар ёки бошқа ҳайвонлар билан контакт қилиши вируснинг одамларга юқишига сабаб бўлиши мумкин. Бунга сабаб — зомби вирусига олиб келадиган омиллардир. Худди шу омиллар туфайли одамларда ҳам айрим касалликлар бор. Омиллар бир хил бўлгани эса кийиклардан одамларга бу вирус ўтиб қолиш эҳтимоли борлигини кўрсатади.

1990-йилларда Англияда БСЕ, яъни телба сигир эпидемияси юз берган. Одамлар мол гўштини истеъмол қилгандан кейин ушбу вирусни юқтиргани маълум, деб айтилади. Шу маълумотларни ҳисобга олсак, вирус юқтирган кийикни ейиш одамларга вирус ўтишига сабаб бўлиши мумкин. Бундан ташқари, касалликнинг бошқа ҳайвонларга ҳам ўтиши натижасида бутун дунё бўйлаб зомби вируси эпидемияси юзага келиши мумкин.

Зомби вируси нима? Аломатлар қачон пайдо бўлади?

Зомби вируси кийикларда учрайдиган касаллик тури сифатида қабул қилинади. Бу вирус ҳозирча одамларда кўрилмаган. Бироқ кийикларда ва бошқа ҳайвонларда учраган бу вируснинг намоён бўлиши бир неча ой вақт олиши мумкин.

Кийикларнинг эриган музликлар остида қолган тупроқлардан озиқланиши — тупроқдаги зарарли омилларнинг организмга кириб боришига сабаб бўлади. Бу ҳолатда кийикларнинг соғлиғи ёмонлашиб боради. Аммо айтилган зомби вируси симптомлари дарҳол пайдо бўлмайди.

Ўртача 1–1,5 ой ўтгач ҳайвонларда оддий (енгил) аломатлар кўрина бошлайди. Кейинги босқичларда эса янада жиддий аломатлар юзага чиқади. Экотизимни ҳисобга олсак, кийик билан озиқланадиган ҳайвонларга ҳам бу касаллик юқиши эҳтимоли бор.

Кийиклар зомби вирусини юқтирганда, бошқа ҳайвонлардан ўзини четга тортади. Бироқ бу ҳолат касалликнинг кейинги босқичларида кўриниши мумкин. Ҳайвон касал бўлганида ейиб юборилса, уни еган бошқа ҳайвонларга ҳам касаллик ўтиши мумкин. Бошқа ҳайвонларда ҳам бу аломатлар бир неча ой ўтиб пайдо бўлади.

Экотизим жараёнидан келиб чиқиб айтганда, зомби вируси ёввойи табиатга салбий таъсир кўрсатади. Вирус шу тарзда тарқалишда давом этса, табиат мувозанати қисқа муддат ичида бузила бошлайди.

Ҳайвонларда зомби вируси борлиги қандай аниқланади?

Ёввойи табиатда яшайдиган ҳайвонлардан бири — кийиклардир. Кийикларда кўрина бошлаган зомби кейик вируси айрим аломатлар билан юзага чиқади. Бу ҳудудлардаги ҳайвонларни парвариш қилиш ва кузатиб бориш жуда қийин. Шу сабабли ҳайвонлардаги касалликни аниқлаш ҳам шунчалик мураккаблашади.

Ёввойи ҳайвонларнинг парвариши одатда Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги вазирлиги томонидан амалга оширилади, деб билинади. Ветеринарларнинг ҳам ёввойи ҳайвонларга қарайдиган айрим бўлимлари борлиги маълум.

Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги вазирлиги ушбу ҳайвонларни текшириши билан кийикларда вирус бор-йўқлигини аниқлаш мумкин бўлади. Кийикларда ва бу касалликка чалинган ҳайвонларда кузатиладиган аломатларга қараб вирусни аниқлаш осонлашади. Шу белгиларидан бири ёки бир нечтаси бўлган ҳайвонларда зомби кейик вируси бор, дейиш тўғри бўлади.

Чет элда эса турли бўлинмалар ёввойи табиат ҳайвонларининг парвариши билан шуғулланади. Бу аломатлар бутун дунё бўйлаб бир хил тарзда қабул қилинади. Шу сабабли ҳар бир мамлакатда кийикларнинг вирусга чалинган-чалинмаганини аниқлаш мумкин.

Ҳайвонлар нобуд бўлгандан кейин ҳам бу вирус аниқланиши мумкин. Ҳайвондан зарур тўқима намунаси олиниб, нобуд бўлган ҳайвон зомби вирусини юқтирганми-йўқми аниқланади. Бироқ айрим ҳолатларда бир ёшдан кичик ҳайвонлардан тўқима олинганда касалликни аниқлаб бўлмайди, деган маълумотлар ҳам бор. Бунинг сабаби нима экани ҳақида эса аниқ маълумот бериш тўғри бўлмайди.

Одамлар зомби вирусига чалиниши эҳтимолида қайси аломатлар пайдо бўлади?

Бу вирус одамларда қандай симптомлар келтириб чиқариши номаълум. Бироқ ҳайвонларда кузатиладиган симптомларни ҳисобга олсак, одамларда айрим неврологик касалликлар пайдо бўлиш хавфи бор.

Аниқ ва илмий жиҳатдан тасдиқланмаган тахминий маълумотларга кўра, одамлар зомби вирусини юқтирса пайдо бўлиши мумкин бўлган айрим аломатлар:

  • Сурункали чарчоқ
  • Ҳолсизлик
  • Мувозанат йўқолиши
  • Тиш ғижирлатиш
  • Ҳаддан ташқари озиш
  • Депрессия
  • Онг/мияда чалкашлик
  • Диққатни жамлаш муаммоси
  • Қалтираш
  • Тажовузкорлик ва асабийлик

Бундан ташқари, одамларда анксиете каби бошқа психологик муаммолар ҳам кузатилиши мумкин. Яна бир бор таъкидлаш керакки, бугунги кунгача бирор инсонда зомби вируси аниқланмаган. Шу боис юқорида келтирилган симптомларнинг тўғрилиги қатъий эмас.

Бу аломатлар ҳайвонлардаги белгилар асосида тахмин тариқасида берилган. Агар бу белгиларни ўзингизда сезсангиз, ваҳимага тушишингиз шарт эмас. Ҳозирча бу вирусни юқтириш хавфи йўқ. Бироқ бошқа соғлиқ муаммолари бўлиши мумкин. Шу сабабли бундай аломатлар кузатилса, эҳтиёт чораси сифатида шифокорга мурожаат қилиш тавсия этилади.

Кўп сўраладиган саволлар

Зомби вирусининг давоси борми?

Зомби вируси тахминан уч йилдан бери кузатилаётган ҳолатдир. Бу касаллик учун ҳозирча даволаш усули бор-йўқлиги аниқ маълум эмас. Турли мамлакатларда вирусни даволаш бўйича айрим ишлар давом этаётгани айтилади. Бундан ташқари, зомби вирусининг давоси ҳақида бошқа маълумот йўқ.

Даволаш усули топилмаган бўлиши эса бошқа муаммоларни ҳам келтириб чиқаради. Энг аввало экотизимнинг бузилиши ва ёввойи табиат ҳайвонларининг оч қолиб шаҳарларга тушиб келиши шулар жумласидан. Бундан ташқари, касалликнинг одамларга юқиш хавфи ҳам ортади. Бундай ҳолатлар ҳам ҳайвонлар, ҳам одамлар саломатлиги ва ҳаёти учун жуда хавфлидир.

Мамлакатимизда зомби вируси кузатилдими?

Зомби вируси дунёнинг кўплаб ҳудудларидаги кийикларда учрайдиган хасталикдир. Вирус тарқалиши билан кўплаб ҳайвонларнинг ҳаёти таъсирланади. Бироқ мамлакатимиз бўйича ҳозирча бу вирусга доир аниқ маълумот йўқ. Аввало Америка Қўшма Штатлари бошчилигида турли мамлакатларда бу вирусни йўқотиш учун ишлар олиб борилади. Бу вирус жуда хавфли тус олиши мумкин. Бундай ҳолатда зомби кейик вирусининг бутун дунёга тарқалиш хавфи ҳам ортади. Давоси топилмаса, мамлакатимизда ҳам бу вирус кузатилиши эҳтимоли бор.

Зомби вирусининг тарқалишини олдини олиш мумкинми?

Бундай вирусларнинг тарқалишини тўхтатиш жуда қийин. Бунинг сабаби — прионларнинг узоқ вақт давомида атроф-муҳитга ва ҳавога тарқала олиши ҳамда йўқ бўлиши жуда қийинлигидир. Шу сабабли нотўғри букланган оқсиллар тарқалишда давом этади ва бунга боғлиқ равишда вирус ҳам ёйилиши мумкин.

Зомби вирусининг тарқалишини олдини олиш учун энг аввало вирус юқтирган кийикларни даволаш имконияти бўлиши керак. Даволаш усули топилгач, вирус аста-секин назорат остига олинади. Шунда келгусида зомби вирусининг янада кўп тарқалишининг олди олиниши мумкин бўлади. Қисқача айтганда, бу вируснинг бутун дунёга ёйилиб кетишини тўхтатиш учун аввало уни қандай даволаш мумкинлиги аниқланиши зарур.

Касаллик аломатлари бор кўринадиган кийикларни овламаслик маъқул. Уларнинг гўштини ейиш соғлиғингизни хавф остига қўяди. Шунингдек, ўлик ҳолатда топилган кийикларнинг гўштини ҳам истеъмол қилмаслик тўғрироқ. Бу ҳайвонлар касалликка чалинган бўлиши ёки касаллиги сабаб овланган бўлиши мумкин. Шу жиҳатларга эътибор бериш орқали вирус хавфини камайтириш мумкин.