Асаб бузилиши стрессли ҳолат сифатида инсон ҳаётига салбий таъсир кўрсатади. У шахснинг кундалик ҳаётида ўз фаолияти ва вазифаларини бажариш қобилиятига таъсир қилади. Асаб бузилиши тиббий атама эмас. Асаб бузилишининг белгилари одамларда фарқ қилади. Бундай ҳолатда инсон кундалик бажариб юрган ишларини қила олмай қолиши мумкин. Асаб бузилишини бошдан кечириш ғазаб портлашлари каби ўзини назорат қила олмаслик ҳолатларини юзага келтириши мумкин.
Бу ҳолатни бошдан кечирган одамлар кундалик ҳаётига таъсир қиладиган даражада кучли стрессни бошдан кечирадилар. Асаб бузилиши бошқа номлар билан ҳам аталади. Асаб бузилиши белгиларини билиш муҳимдир. Бу ҳолатни бошдан кечираётган кишиларга мутахассисдан ёрдам олиш тавсия этилади.
Mavzu davomida
Асаб бузилиши нима?
Асаб бузилишини инсон бошдан кечирадиган жисмоний ва руҳий тушкунлик ҳолати деб аташ мумкин. У инсонда кузатиладиган ҳаддан ташқари руҳий ва ҳиссий стресс давридир. Асаб бузилиши — бу шахснинг кучли стрессга нисбатан кўрсатадиган носоғлом реаксиясидир. Баъзан у анксиете (анхиетй) ёки депрессия (депрессион) каби муаммоларга ишора қилиши мумкин. Асаб бузилишининг битта ягона сабаби бўлмайди.
Инсонда кучли стрессни юзага келтирадиган ҳар қандай омил бу ҳолатни қўзғатиши мумкин. Инсон ҳаётида маълум даражада стресс бўлиши мутлақо нормал ҳолатдир. Аммо бу ҳислар инсон учун ҳаддан ташқари оғир ва босимли тус олса, руҳий тушкунликка сабаб бўлиши мумкин. Инсон жуда кучли ташвиш, стресс ёки депрессияни бошдан кечирса, кундалик ҳаётида ишлай олмайдиган ҳолатга келиши мумкин.
Асаб бузилишини бошдан кечираётган одам жисмоний, руҳий ва ҳиссий жиҳатдан ўзини босим остида ҳис қилади. Асаб бузилиши инсоннинг ўзини сиқилган, ожиз ҳис қилишига ва ҳаёт билан курашишига тўсқинлик қилиши мумкин. Бу ҳолатни енга олиш учун асаб бузилиши белгиларини ва уни қўзғатувчи омилларни билиш керак.
Асаб бузилиши белгилари нималар?
Ҳиссий ёки руҳий жиҳатдан асаб бузилиши белгилари ва симптомлари одамдан одамга фарқ қилади. Асаб бузилишлари инсон ҳаётига жиддий даражада салбий таъсир кўрсатадиган ҳолатдир. Ўзига ва атрофидагиларга зарар етказмаслик учун инсон бу белгиларни билиши керак.

Асаб бузилиши белгилари қуйидагилар:
- Нафас олиш ва чиқаришнинг тезлашиши
- Терлаш
- Юрак ритмининг тезлашиши
- Титроқ
- Ҳаддан ташқари стресс ҳолатида бўлиш
- Кўз қорачиғининг кенгайиши
- Ғазаб портлашлари
- Назорат қилиб бўлмайдиган йиғи хуружи
- Дудуқланиб гапириш
- Буюмларга зарар етказиш
- Бақириб гапириш
- Ўзига зарар етказиш
- Атрофидаги одамларга зарар етказиш
- Қўрқув, жиззакилик, сабрсизлик, хавотир, ташвиш, тарангликни ҳис қилиш
- Ўзига ишончсизлик
- Чорасизлик ҳиссини сезиш
- Ҳатто энг севимли машғулотларига ҳам қизиқишни йўқотиш
- Ўз жонига қасд қилиш фикри
- Носоғлом овқатланиш
- Етарли ухламаслик
- Консентратсия билан боғлиқ муаммолар
- Кўнгил айниши, ошқозон безовталиклари
- Даҳшатли тушлар кўриш
- Паник атак (паник аттакк), параноя (параноиа), галлютсинатсиялар (ҳаллусинатионс) кузатилиши
Асаб бузилишининг сабаблари нималар?
Асаб бузилишининг сабаби инсон бошдан кечираётган турли салбий ҳолатлар бўлиши мумкин. Бу ҳолат одамларда фарқ қилади. Ҳар бир инсон ўзига хосдир. Кундалик ҳаётда учрайдиган айрим вазиятлар баъзи одамларда бу ҳолатга сабаб бўлиши мумкин.
Асаб бузилишининг айрим сабаблари қуйидагилар:
- Инсоннинг севган кишисини йўқотиши, ажрашиш, уйидан кетиши ёки молиявий қийинчиликлар каби яқин вақт ичида бошдан кечирган айрим воқеалар асаб бузилишига сабаб бўлиши мумкин.
- Шахснинг ҳиссий муносабатларида ёки оиласи ичида юзага келган муаммолар
- Иш билан боғлиқ стресс ёки ўқиш билан боғлиқ айрим муаммолар
- Шахсдаги тиббий ҳолат ёки касалликнинг оғирлашиши
- Уйқусизлик ёки бўшаша олмаслик каби ҳолатлар асаб бузилишига сабаб бўлиши мумкин. Уйқу мия ва тана дам олиши учун зарурдир.
- Диққатни жамлашдаги қийинчиликлар
- Ҳаддан ташқари кўп стресс шахсда кучли чарчоқ ҳиссини келтириб чиқариши мумкин. Бу чарчоқ руҳий тушкунликка олиб келиши мумкин.
- Шахс иштаҳасидаги ўзгаришлар
- Инсоннинг ўтмишида юз берган травматик (трауматик) воқеалар
- Психологик касалликлар (анксиете, депрессия)
- Доимий стресс
- Четлатилганлик ҳисси
- Рашк
- Ғазабни назорат қилиш муаммолари, ғазабини ифода эта олмаслик ёки уни бостириш асаб бузилишига сабаб бўлиши мумкин
Асаб бузилиши ташхиси қандай қўйилади?
Асаб бузилиши ташхиси шахснинг мутахассис томонидан клиник баҳоланиши асосида қўйилиши мумкин. Кузатилаётган айрим белгилар асаб бузилиши юз берганини кўрсатиши мумкин. Бу белгилар асаб бузилишининг оғирлиги, сабаби ва давомийлиги ҳақида маълумот беради. Асаб бузилишини ташхислашда тиббий анамнез муҳим аҳамиятга эга.
Асаб бузилиши қанчалик тез-тез содир бўлиши, қачон бошланганини ва уни қўзғатувчи омилларни тиббий анамнез орқали аниқлаш мумкин. Шахсда илгари психиатрик касаллик бўлган-бўлмаганлиги, дори воситаларини қабул қилиши ёки қандайдир қарамлиги бор-йўқлиги сўралади. Асаб бузилишини ташхислашда жисмоний кўрик ҳам муҳимдир.
“Асаб бузилишидан кейин нима бўлади?” деган саволга бериладиган жавоб ҳам бу ҳолат ташхисига доир муҳим белгиларни тақдим этиши мумкин. Асаб бузилиши вақтида ёки ундан кейин қон босими ўзгариши, юракнинг тез уриши, терлаш, титраш, тиришиш, увишиш, ҳушдан кетиш каби жисмоний белгилар кузатилиши мумкин. Асаб бузилишини ташхислашда яна бир муҳим жиҳат — психологик баҳолашдир.
Асаб бузилиши пайтида ёки ундан кейин инсанда депрессия, анксиете, паник атак, обсесив-компулсив бузилиш (обсессиве-компулсиве дисордер), шахсият бузилиши, психоз каби психологик касалликлар кузатилиши мумкин. Шахс билан ўтказилган суҳбат асосида психометрик тестлар қўлланилиши ва психиатрик ташхис мезонлари аниқланиши керак.
Асаб бузилишини даволаш усуллари нималар?
Асаб бузилиши инсон ҳаётига салбий таъсир қиладиган психологик ҳолатдир. Уни даволашда стрессни камайтириш жуда муҳимдир. Бундай вазиятда шахс психологик ёрдам олиб, зарур дори воситаларидан фойдаланиши керак. Инсонга тушунадиган, ҳамдард ва қўллаб-қувватловчи тарзда ёндашиш муҳимдир.
Асаб бузилишини даволаш усуллари қуйидагилар:
Психотерапия: Даволашда психотерапия усули самаралидир. Психотерапия шахсга ўз стрессининг манбаини, ҳис-туйғулари ва фикрларини, шунингдек хатти-ҳаракатларини бошқариш йўлларини тушуниш ва ўзгартиришда ёрдам бериши мумкин. Психотерапиянинг турли ёндашувлари мавжуд. Когнитив-хулқий терапия, оилавий терапия, ечимга йўналтирилган терапия шулар жумласидандир.
Дори билан даволаш: Асаб бузилишини даволашда антидепрессант дорилар буюрилиши мумкин. Дори билан даволаш албатта шифокор назорати остида олиб борилиши керак.
Турмуш тарзини ўзгартириш: Мунтазам овқатланиш, спорт билан шуғулланиш, уйқу режими, таътил қилиш каби инсонни бўшаштирадиган фаолиятлар ҳам даволашда муҳимдир.

Асаб бузилиши пайтида нима қилиш керак?
Асаб бузилиши вақтида инсон кўпинча нима қилаётганини англамайди. Ҳатто кейинчалик ҳам нима қилганини эсламаслиги мумкин. Асаб бузилиши пайтида инсонга эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак. Уни безовта қилмаслик муҳимдир.
У билан мулойим ва сокин оҳангда гаплашиш керак. Айниқса унинг ўзига ёки атрофдагиларга зарар етказишига йўл қўймаслик зарур. Асаб бузилиши вақтида инсон чуқур нафас олиши, у билан суҳбат орқали алоқа ўрнатишга ҳаракат қилиниши керак.
Инсонни тинчлантирадиган ёки у ёқтирадиган мусиқаларни эшиттириш тавсия этилиши мумкин. Бундай ҳолатда асаб бузилишини бошдан кечираётган кишига тинчлантирувчи восита, сув ёки шакар берилиши мумкин. Шу ҳаракатлар орқали инсон тинчланиши ва ўзига келиши мумкин.
Тез-тез сўраладиган саволлар
Асаб бузилишидан кейин нима бўлади?
Бу ҳолат одамдан одамга фарқ қилади. Асаб бузилишини бошдан кечирган киши жисмоний ва психологик жиҳатдан чарчоқ, қайғу, афсус, ҳолдан тойиш, уят каби туйғуларни ҳис қилиши мумкин. Асаб бузилиши пайтида кузатилган жисмоний белгилар аста-секин камайиб, йўқолади.
Баъзи одамларда асаб бузилишидан кейин совуқ терлаш кузатилиши мумкин. Инсон асаб бузилишидан кейин содир бўлган воқеани эслай олмаслиги мумкин. У ўзини ёлғиз ва қадрсиз ҳис қилиши мумкин. Асаб бузилиши жиддий ҳолатдир ва бундай вазиятда ёрдам олиш муҳимдир.
Асаб бузилиши хавфлими?
Асаб бузилиши, айниқса, кундалик ҳаётда жиддий муаммоларга сабаб бўлиши мумкин. Шу сабабли у инсон ҳаётида хавфли тус олиши мумкин. Асаб бузилишини бошдан кечираётган киши ўзига ёки атрофдагиларга зарар етказса, бу ҳолат янада хавфли бўлиши мумкин. Шу сабабли мутахассисдан ёрдам олиб, даволаниш зарур.
Асаб бузилиши қанча давом этади?
Асаб бузилишлари инсон бошдан кечираётган кучли қайғу ёки жиззакилик ҳиссидан келиб чиқиши мумкин. Асаб бузилишининг давомийлиги ўртача 15–20 дақиқа атрофида бўлиши мумкин. Бу ҳолат одамдан одамга фарқ қилиши мумкин. Инсон асаб бузилиши пайтида йиғи хуружи ёки ғазаб хуружларини бошдан кечириши мумкин. Асаб бузилиши билан боғлиқ муаммолари бор кишининг даволаниши тавсия этилади.