Овқатланиш нафас олишдан кейинги энг муҳим ҳаётий фаолиятлардан биридир. Янги туғилган чақалоқлик давридан бошлаб организмнинг асосий энергия эҳтиёжини қондириш, ҳужайравий даражада соғлом ривожланишни давом эттириш ва катта ёшдаги ҳаётда эга бўлинадиган умумий саломатлик асосларини яратиш учун мунтазам ва мувозанатли овқатланиш одатларини шакллантириш жуда муҳимдир.
Инсонда соғлом овқатланиш хулқ-атвори чақалоқлик давридан бошланиб, мактаб ёшигача бўлган даврда шаклланади. Бу жараён организмнинг суюқлик-электролит мувозанатига таъсир қилувчи ҳар қандай касаллик, боланинг ақлий ва психососиал имкониятлари, у яшаётган ижтимоий муҳитнинг муносабати, жамиятнинг маданий хусусиятлари ҳамда ота-она ёки парваришловчи шахсларнинг овқатланишга бўлган ёндашуви каби кўплаб омиллар таъсирида шаклланади.
Овқатланиш соғлом ҳаёт учун зарурдир. Бироқ бу фикрнинг ҳаддан ташқари берилиб, обсесив даражада қабул қилиниши, айниқса болалик даврида турли овқатланиш бузилишларига ҳамда жуда жиддий жисмоний ва/ёки руҳий саломатлик муаммоларига олиб келиши мумкин.
Mavzu davomida
Овқатланиш бузилиши нима?
Овқатланиш бузилиши — овқат ейиш истаги жисмоний очлик ҳолатига қараб эмас, балки турли идрок ва фикрлаш шаклларига кўра шаклланадиган, овқатланиш хулқ-атвори эса катта даражада бузиладиган муҳим психиатрик муаммолардан биридир.
Бундай ҳолатда одам одатда ўз танасининг вазни ёки шакли каби ташқи кўриниш хусусиятлари ҳақида салбий фикрларга эга бўлади. Бу эса овқатланиш хулқига нисбатан турли нотўғри қарашларнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади.
Америка Психиатрия Ассотсиатсияси томонидан чоп этилган ДСМ-5 да овқатланиш бузилишининг 8 хил тури келтирилади. Барча овқатланиш бузилишлари ичида энг кўп учрайдиган икки тури — анорексия нервоза ва булимия нервозадир.
Анорексия нервоза
Овқатланиш бузилишининг энг кўп учрайдиган бу турида семириб кетишдан ҳаддан ташқари қўрқиш ҳолати устун бўлади. Одам озғин танага эга бўлиш учун ўзини жуда узоқ вақт давомида оч қолдиради.
Тана идрокининг бузилиши билан кечадиган анорексия нервозада одам қанчалик озиб кетмасин, ўзини доимо семиз деб ҳис қилади ва тана вазнини камайтиришга қаратилган турли хатти-ҳаракатларни бажаради.
Тахминан 15 ёш атрофида пайдо бўладиган бу овқатланиш бузилиши аввало ривожланиш даврига салбий таъсир қилади. Кейинги жараёнда эса одам тана вазнининг 50 фоизигача йўқотиши, қон босими билан боғлиқ жиддий муаммолар, суяк зичлигининг камайиши ва бошқа кўплаб жисмоний саломатлик муаммоларига олиб келиши мумкин.

Булимия нервоза
Овқатланиш хулқ-атвори билан боғлиқ яна бир кўп учрайдиган бузилиш — булимия нервозадир. Бу касаллик турида ҳам одамнинг ўз тана қиёфасини идрок этишида жиддий бузилишлар бўлади. Одам ҳаддан ташқари озғин бўлишни хоҳлайди ва вазн орттиришдан ғайритабиий даражада қўрқади.
Анорексия нервозадан фарқли равишда, булимия нервозада одам кучли овқат ейиш истагини бостира олмайди ва ҳаддан ташқари кўп ейиш хуружларини бошдан кечиради. Тўйиш ҳиссини сезиш ҳам бузилган бўлади. Бемор соғлом одам ейиши мумкин бўлган миқдордан анча кўп овқатни жуда қисқа вақт ичида истеъмол қилади. Кейин эса вазн орттириш хавотири кучайгани сабабли бармоғини томоғига босиб, қусиш рефлексини чақиради ва ошқозонни бутунлай бўшатади.
Назоратсиз овқат ейиш ва қусиш хуружлари такрорланиб бориши натижасида организм етарли энергия ололмайди, одам тез вазн йўқотади ва жисмоний саломатлик жиддий даражада бузилади.
Пика
Пика — одам камида бир ой давомида озиқлантирувчи қиймати бўлмаган тупроқ, қоғоз, пардоз воситалари каби моддаларни ейиши билан тавсифланадиган овқатланиш бузилишларидан биридир.
Бу овқатланиш хатти-ҳаракати ёшдан қатъи назар баҳоланади ва одатда бошқа руҳий бузилишлар фонида пайдо бўлишга мойил бўлади. Шу сабабли батафсил клиник текширув талаб этилади.
Қайтариб чиқариш бузилиши
Истеъмол қилинган озиқ-овқатларнинг овқат ҳазм қилиш тизими касаллиги ёки бошқа соғлиқ муаммоси билан боғлиқ бўлмаган ҳолда қайтариб чиқарилиши ва бу ҳолатнинг камида бир ой давомида такрорланиши ДСМ-5 томонидан овқатланиш бузилиши хатти-ҳаракати сифатида таърифланади.
Чекланган овқатланиш бузилиши
Овқат ейишга ёки истеъмол қилинадиган озиқ-овқатларга қизиқишнинг йўқлиги, овқатларга ҳиссий маъно юклаш ва овқат ейишдан бош тортиш каби хатти-ҳаракатлар натижасида энергия эҳтиёжининг доимий равишда қондирилмаслиги қочувчи/чекланган овқатланиш бузилиши деб аталади.
Ҳаддан ташқари кўп ейиш бузилиши
Овқатланиш бузилишининг бу тури Америка Психиатрия Ассотсиатсияси томонидан ДСМ-5 да қуйидагича таърифланади: “бир хил шароитда ва бир хил вақт ичида кўпчилик одамлар ейиши мумкин бўлган миқдордан аниқ даражада кўпроқ овқатни маълум бир вақт оралиғида, масалан, исталган 2 соатлик муддат ичида ейиш хатти-ҳаракати”.
Бу жараён давомида одам овқатланиш устидан назоратини йўқотганини ҳис қилади ва ўзини бошқара олмаётганини айтади. Ҳаддан ташқари кўп ейиш бузилиши ташхисини қўйиш учун одам бу хатти-ҳаракатни ўртача 3 ой давомида ҳафтасига камида 1 марта такрорлаган бўлиши керак.
Овқатланиш бузилиши белгилари
Ҳар бир инсоннинг овқатланиш одатлари ва овқат ейиш хулқи ҳаётнинг турли даврларида, турли шароитларга қараб ўзгариши мумкин. Шу сабабли овқатланиш тартибидаги ҳар бир ўзгариш овқатланиш бузилиши сифатида баҳоланмаслиги керак.
Бироқ овқатланиш хулқида кузатиладиган ҳар қандай бузилиш инсоннинг ҳам физиологик, ҳам руҳий саломатлигига жиддий таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун бу бузилишларга хос белги ва аломатларни эрта босқичда пайқаш жуда муҳимдир.
Одамда овқатланиш бузилишига ишора қилувчи белгилар 3 гуруҳда кўриб чиқилиши мумкин.
Ҳаддан ташқари кўп ейиш бузилиши белгилари
- Маълум вақт оралиғида одам овқат ейиш бўйича назоратни йўқотганини айтиши — ҳаддан ташқари кўп ейиш бузилишида энг кўп учрайдиган белгиларидан биридир.
- Одам одатдагидан анча тез овқат ейишга ва ўзида ноқулайлик туғдирадиган даражада тўйиш ҳисси пайдо бўлгунча овқатланишга мойил бўлади.
- Жисмонан ҳеч қандай очлик ҳисси бўлмаса ҳам, одатдагидан анча кўп миқдорда овқат истеъмол қилиш кузатилиши мумкин.
- Одам “ҳаддан ташқари кўп ейиш”дан уялганлиги сабабли одатда ёлғиз овқатланишни афзал кўради.
Анорексия нервоза мавжудлигида кўп учрайдиган белгилар
- Ёшига мос энергия қабул қилишни чеклашга мойиллик, вазн орттириш ва семириб кетишдан ҳаддан ташқари қўрқиш, тана вазни аниқ паст бўлса ҳам доим озишга уриниш каби тана идроки бузилиши белгилари кўп учрайди.
- Айниқса ўсмирлик даврида учрайдиган анорексия ҳолатларида одамда тенгдошларига нисбатан жиддий ривожланиш ортда қолиши кузатилади. Катта ёшда пайдо бўлган ҳолатлар эса одамнинг ёшидан кичикроқ кўринишига сабаб бўлади.
- Тана ҳароратининг одатдагидан паст бўлиши, терининг ҳаддан ташқари қуруқлиги, танани қоплаб оладиган тўқ рангли майин тукланиш — лануго, соч тўкилиши ўчоқлари, қўл ва оёқларда кўкаришга олиб келадиган қон айланиш муаммолари анорексия нервозада кўп учрайдиган жисмоний текширув белгиларига киради.
- Юрак уриш тезлиги ва қон босимининг одатдагидан паст бўлиши ҳам бу беморларда тез-тез учрайди. Бу ҳолат одамда энергия етишмаслиги, ҳолсизлик ва чарчоқ ҳиссини келтириб чиқариши мумкин.
- Ичак ҳаракатлари одатдагидан секинлашади ва кейинги босқичларда сурункали қабзият кузатилади. Жигар ферментлари бузилади ҳамда овқат ҳазм қилиш тизими ва эндокрин тизим билан боғлиқ жиддий соғлиқ муаммолари юзага келади.
Булимия нервоза мавжудлигида кўп учрайдиган белгилар
Булимия нервозанинг энг кенг тарқалган белгиси — такрорланувчи ҳаддан ташқари кўп ейиш ва ундан кейин мажбуран қусиш хатти-ҳаракатидир. Аммо бу хатти-ҳаракатнинг бир ёки бир неча марта кузатилиши ташхис қўйиш учун етарли эмас.
Булимия нервоза ташхисини қўйиш учун ҳаддан ташқари кўп овқат егандан кейин ўзини мажбуран қустириш хатти-ҳаракати тахминан 3 ой давомида ҳафтасига камида 1 марта такрорланган бўлиши керак.
Вазн орттиришдан ҳаддан ташқари қўрқиш ва тана вазни меъёрдан анча паст бўлса ҳам доим озишга уриниш каби анорексия нервозада кўзга ташланадиган тана идроки бузилиши белгилари бу овқатланиш бузилишида ҳам кўп учрайдиган симптомлар қаторига киради.
Бундан ташқари, тиш эмалининг емирилиши, юзнинг икки ёнида жойлашган сўлак безларининг шишиши, терининг қуруқлашиши, қусиш сабабли томоқнинг таъсирланиши ва ўзини қустириш пайтида қўлнинг устки қисмида пайдо бўладиган яра излари булимия нервозада кузатиладиган жисмоний текширув белгиларига киради.
Овқатланиш бузилишини даволаш
Овқатланиш бузилишларини даволашда асосий мақсад — одамнинг жисмоний саломатлигини яхшилаш, бузилиш билан боғлиқ аъзо шикастланиши ва ўлим каби асоратларни назорат остига олишдир.
Аммо айниқса анорексия ва булимия каби психиатрик асосга эга овқатланиш бузилиши ташхиси қўйилган одамларнинг катта қисми касалликни инкор этишга мойил бўлади. Шу сабабли жисмоний даволаш жараёнини бошлаш ўйлангандан кўра қийинроқ бўлиши мумкин.
Овқатланиш бузилишини даволаш албатта шу соҳада малакали ва тажрибали психиатрия шифокорлари билан режалаштирилиши керак. Оилавий терапия, когнитив-хулқ-атвор терапияси ёки шахслараро терапия каби усуллар орасидан бемор учун энг мос даволаш йўли танланиши зарур.