Инсон нутқи – мия, нерв толалари ва ўнлаб майда мушакларнинг ўзаро мукаммал мувофиқлашган ҳаракати натижасида юзага келадиган мураккаб жараёндир. Бироқ марказий нерв тизимининг турли шикастланишлари туфайли тил, лаб, танглай ва ҳиқилдоқ мушаклари ўз ҳаракатчанлигини йўқотса, киши фикрини равон ифода этиши қийинлашади. Тиббиётда бундай ҳолат дизартрия деб аталади. Дизартрияга чалинган инсон ўз фикрини ақлан тўлиқ англаши, нима демоқчи эканини аниқ билиши, аммо тил ва нутқ мушакларининг бўйсунмаслиги сабабли сўзларни хира, ғўлдираб ёки тутилиб талаффуз қилиши билан характерланади.
Mavzu davomida
Дизартрия қандай юзага келади ва унинг афазиядан фарқи нимада?
Нутқ пайтида ҳосил бўладиган ҳар бир товуш тил, лаб ва жағнинг ўта аниқ координатсиясини талаб қилади. Агар миянинг ушбу мушакларни бошқарувчи марказларида қон айланиши бузилса ёки нерв толалари шикастланса, мушакларга етиб борадиган сигналлар узилади. Оқибатда мушаклар ё ҳаддан ташқари таранглашиб қотиб қолади, ёки бутунлай бўшашиб, ўз кучини йўқотади.
Кўпчилик дизартрияни бошқа бир жиддий нутқ бузилиши – афазия билан адаштиради. Ваҳоланки, уларнинг механизми бутунлай бошқа-бошқадир. Афазия миядаги тил ва мантиқ марказларининг зарарланиши натижасида пайдо бўлиб, бунда бемор сўзларнинг маъносини тушунмайди, керакли сўзни хотирасидан тополмайди ёки гап туза олмай қолади. Дизартрияда эса инсоннинг ақлий қобилияти, сўз бойлиги ва эшитганини идрок этиши бутунлай соғлом сақланиб қолади; бу ерда муаммо тушунишда эмас, балки товуш чиқарувчи аъзоларнинг жисмоний ҳаракатида бўлади.

Дизартриянинг энг асосий клиник аломатлари
Касалликнинг белгилари миядаги шикастланиш кўлами ва унинг жойлашувига қараб турлича намоён бўлади. Айрим ҳолларда нутқдаги ўзгаришлар аранг сезиладиган енгил ноаниқлик билан кечса, оғир вазиятларда атрофдагилар бемор айтаётган бирорта сўзни ҳам ажрата олмай қолишлари мумкин:
- Товуш ва сўзларнинг ғўлдираб чиқиши: Ҳарфлар ноаниқ айтилиб, халқ тили билан айтганда бемор «оғзида иссиқ овқат бордек» гапиради;
- Нутқ суръати ва ритмининг бузилиши: Сўзлашув ҳаддан ташқари секинлашиб, сўзлар орасида узилишлар юзага келади ёки аксинча, назоратсиз тезлашади;
- Овоз тембрининг ўзгариши: Овоз кучи кескин пасайиб, пичирлаш, хириллаш ёки бурундан гапириш (назализатсия) пайдо бўлади;
- Нафас етишмовчилиги: Гапириш жараёнида нафас тез тугаб қолиб, бемор жумлаларни охирига етказа олмай тўхтаб қолади;
- Мушаклар дискоординатсияси ва дисфагия: Кўпинча нутқ қийинлашиши билан бирга сўлак оқиши ҳамда овқат ёки сув ютишнинг қийинлашиши кузатилади.
Дизартрияга нималар сабаб бўлади ва унинг қандай турлари бор?
Дизартрия мустақил касаллик эмас, балки бирор бирламчи неврологик хасталикнинг жиддий асоратидир. Унинг энг кўп учрайдиган сабаби инсулт, яъни бош мияда қон айланишининг тўсатдан бузилишидир. Бош мия тўқималарида қон қуйилиши ёки томир тиқилиши юз берганда, нутқ аппарати мушакларини ҳаракатлантирувчи нерв толалари фалажланади. Шунингдек, ёш ўтиши билан ривожланадиган сурункали нейродегенератив касалликлар – Паркинсон хасталиги, тарқоқ склероз ва ён амиотрофик склероз (АЛС) ҳам вақт ўтиши билан нутқ мушакларини кучсизлантиради. Автоҳалокатлар оқибатидаги мия жароҳатлари, ўсмалар ҳамда болалардаги бош мия фалажи (ДСП) ҳам дизартрияга олиб келади.

Зарарланган соҳага қараб касалликнинг бир нечта клиник турлари ажратилади. Масалан, спастик шаклда нутқ мушаклари ўта таранглашиб, қотиб қолади. Атаксик шакл мияча фаолияти издан чиққанда кузатилиб, бунда нутқ ритми бузилади, сўзлар узуқ-юлуқ бўлади. Паркинсон хасталигига хос гипокинетик шаклда эса бемор жуда паст овозда, монотон ва тезлашиб гапиради. Гиперкинетик шаклда эса юз ва тил мушакларида ихтиёрсиз учишлар туфайли сўзлашув тўсатдан тўхтаб қолади.
Дизартрияни даволаш ва тиклаш йўллари
Дизартрияни даволаш сабабчи асосий хасталикни бартараф этишдан бошланади. Агар бемор инсулт ўтказган бўлса, дастлабки босқичда мия қон айланишини тиклаш ва нерв тўқималарини озиқлантириш чоралари кўрилади. Паркинсон ёки склероз каби хасталикларда эса невролог шифокор томонидан тегишли дори воситалари буюрилади.
Даволашнинг энг асосий ва узлуксиз қисмини логопедик реабилитатсия ташкил этади. Малакали логопед-афазиолог билан биргаликда тил, лаб ва пастки жағ мушакларини кучайтирувчи махсус артикулятсион гимнастика, логопедик массаж ҳамда тўғри нафас олиш машқлари олиб борилади. Беморга сўзларни секинроқ, бўғинлаб ва паузалар билан айтиш ўргатилади. Реабилитатсия қанчалик эрта бошланса, нутқнинг тикланиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади. Бемор билан мулоқотда бўлган оила аъзоларининг сабр-тоқати ва руҳий далдаси ҳам тикланиш жараёнида ҳал қилувчи аҳамиятга эгадир.
Бемор билан мулоқот қилишда яқинлар нималарга эътибор бериши лозим?
Дизартриядан азият чекаётган инсон билан тўғри мулоқот қилиш унинг руҳий ҳолатини яхшилаш ва даволаш самарасини оширишда жуда муҳимдир:
- Сабр билан тинглаш: Беморнинг гапини бўлмаслик, унинг ўрнига сўзларни тугатишга шошилмаслик ва фикрини тўлиқ айтиб олишига имкон бериш;
- Кўз билан контакт ўрнатиш: Суҳбат пайтида беморнинг юзига қараб туриш, чунки лаб ва имо-ишоралар сўзларни яхшироқ тушунишга ёрдам беради;
- Содда саволлар бериш: Зарур ҳолларда узун тушунтириш талаб қилмайдиган, «ҳа» ёки «йўқ» деб жавоб бериш мумкин бўлган қисқа саволлардан фойдаланиш.
Хулоса
Дизартрия инсоннинг жамиятдан ажралиб қолишига ва чуқур руҳий тушкунликка олиб келиши мумкин бўлган оғир ҳолатдир. Аммо эсда тутиш керакки, у ақлий заифлик белгиси эмас, балки мушаклар бошқарувининг бузилишидир. Ўз вақтида бошланган неврологик даво, мунтазам логопедик машқлар ва оилавий меҳр-эътибор беморнинг нутқини сезиларли даражада тиклашга ҳамда уни тўлақонли ҳаётга қайтаришга хизмат қилади.