Заҳарланиш — дори, кимёвий ёки токсик (заҳарли) моддаларнинг организмга меъёридан юқори миқдорда тушиши оқибатида организим функсияларнинг бузилиш ҳолати. Сабабга қараб белгилари турлича бўлиши мумкин. Энг кўп учрайдиган аломатлар: кўнгил айниши, қусиш, қорин оғриши, ҳолсизлик, бош айланиши ва ич кетиши (диарея). Заҳарланишлар кўпинча овқатлар билан боғлиқ бўлади, бироқ нафас йўли ва тери орқали ҳам кам бўлмаган ҳолларда учрайди. Заҳарланишдан шубҳаланганда, кечиктирмай тиббий ёрдамга мурожаат қилиш — келиб чиқадиган асоратларнинг олдини олишда муҳим.
Бемор тиббиёт муассасасига мурожаат қилганда шифокор аввало умумий ҳолатини баҳолаш учун физик кўрик ўтказади. Оғир ҳолатларда ҳаётий кўрсаткичлар ва онг ҳолати текширилади. Даволашни бошлашдан олдин заҳарланишни келтириб чиқарган омилни аниқлаш ниҳоятда муҳим. Масалан, кимёвий модда ютилган бўлса, беморни асло қусдириш мумкин эмас. Шунинг учун модданинг тури, беморнинг доимий қабул қиладиган дорилари ҳақида маълумотлар жуда зарур.
Mavzu davomida
Заҳарланиш нима?
Заҳарланиш — организм учун заҳарли бўлган токсик модда ёки одатда заҳарли бўлмаган модданинг юқори дозалари таъсирида бир ёки бир нечта танавий функсияларнинг бузилиши. Заҳарланишнинг кечиши беморнинг ёши, жисмоний хусусиятлари, модданинг тури, организмга кириш йўли ва дозага боғлиқ. Заҳарланишларнинг 60% и 5 ёшдан кичик болаларда, 90% и эса уй шароитида рўй беради. Энг кўп сабаблар: оғиз орқали қабул қилинган бузилган озиқ-овқатлар, дори, спиртли ичимликлар ва қўзиқоринлар. Бироқ нафас йўли ёки тери орқали ҳам заҳарланиш кузатилиши мумкин. Белгилар сабабга қараб фарқланади, даволаш ҳам айнан сабабни аниқлашга боғлиқ. Заҳарланиш сезилганда аввало токсик модда манбаидан узоқлаштириш ва тезкор биринчи ёрдам кўрсатадиган муассасага мурожаат қилиш лозим.

Заҳарланишнинг сабаблари
Заҳар таъсирига қараб кўплаб турли белгилар пайдо бўлади. Баъзи заҳарланишлар ҳаёт учун хавфли бўлиши мумкин. Шунинг учун сабабни аниқлаш жуда муҳим. Заҳарланиш уч йўл билан содир бўлади:
1) Овқат ҳазм қилиш йўли (оғиз) орқали
Оғиз орқали тушган токсик моддалардан келиб чиққан заҳарланиш дунё бўйича энг кўп учрайдиган турдир. Бунга бузилган озиқ-овқат, заҳарли қўзиқорин турлари, спиртни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш, дорининг юқори дозада қабул қилиниши, тозалаш воситалари сингари кимёвий моддаларнинг билиб ёки билмай ичиб юборилиши киради. Озиқ-овқатдан заҳарланиш белгилари сабабга қараб фарқланади.
Озиқ-овқатдан заҳарланишлар. Одатда бактерия ёки уларнинг токсинлари билан ифлосланган таом-ичимликларни истеъмол қилиш оқибатида юз беради. Кўпинча яхши пишмаган гўшт, балиқ, пастеризатсия қилинмаган сут ва тозалаб ичилмаган сувда учрайдиган кампилобактер (Кампйлобактер) бунга сабаб бўлади. Иккинчи энг кўп сабаб — салмонелла; у хом тухум, хом гўшт, пастеризатсия қилинмаган сут ва паррандаларда бўлиши мумкин. Э. коли (Эсчеричиа коли, коли басили), Клостридиум ботулинум, Листериа, Шигелла ва клостридиялар ҳам озиқ-овқатдан заҳарланишга олиб келиши мумкин. Белгилар: кўнгил айниши, қусиш, қорин дам бўлиши, ич кетиши ва қорин оғриши.
Кимёвий моддаларнинг ютилиши. Кимёвий модда ютилиши билиб ҳам, билмай ҳам содир бўлиши мумкин. Билмай заҳарланиш кўпинча кимёвийлар аввал озиқ-овқат бўлган идишларга қуйилганда учрайди. Оқартирувчи (члордан фойдаланиладиган “кир ювиш оқартиргичи”), “туз кислота” (хлорид кислота, ҲКл) каби моддаларни ичиш ниҳоятда хавфли. Бундай ҳолатда қизилўнгачнинг учинчи даража куйиши ҳам бўлиши мумкин, шунинг учун асло қусдириш керак эмас. Сув, сут, айран ва ҳ.к. ичимликлар берилмайди. Иложи борича тезроқ беморга “кома ҳолати” (ўнг ёнбошга ётқизиб, ярим қоринқа ётқизилган рековерй поситион) берилади, усти ёпилиб, тез ёрдам чақирилади. Белгилар: кўнгил айниши, ич кетиши, ошқозон ва томоқда куйдирувчи ачишиш.
Дори-дармон заҳарланиши. Ҳаёт учун хавфли бўлиши мумкин. Бу ҳолат болаларнинг дори воситаларини адашиб кўп ичиб юбориши ёки дориларни атайлаб кўп қабул қилишдан келиб чиқади. Эрта пайқалса ва тезкор ёрдам кўрсатилса, оқибатларини камайтириш мумкин. Тез ёрдам келгунча беморни кома ҳолатида ушлаб туриш тавсия этилади. Белгилар: кўнгил айниши, қусиш, тиришиш, крамп, қорин оғриши, тез нафас олиш, юрак уриш тезлашуви, уйқучанлик, ҳушдан кетиш ва онг йўқолиши.
2) Нафас йўли орқали
Заҳарли газларни нафас орқали қабул қилиш — иккинчи энг кўп учрайдиган заҳарланиш тури. Бу кўпинча баллон (газ) сизиши, мўри-гази, автоегзоз газлари туфайли муҳитга сизиб чиққан карбонмоноксид (карбон монохиде- КО)ни нафасга олишдан келиб чиқади. Белгилар: бош оғриши, кўнгил айниши, ҳолдан тойиш, нафас қисиши, юрак уриш тезлашуви. Бундай вазиятда беморни тезда тоза ҳавога олиб чиқиш, хона эшик-деразаларини очиб шамоллатиш зарур. Онг бўлмаса — кома ҳолатига келтириб тез ёрдам чақирилади.
Нафас орқали заҳарланишга яна бир мисол — оқартирувчи каби кимёвийларни бошқа кимёвий билан аралаштириб ишлатиш. Масалан, оқартирувчини “туз кислота” билан бирга қўллаш. Белгилар: кўз ачишиши, тери қичишиши, қизариш, кўнгил айниши, қусиш, нафас олиш қийинлашиши, бош айланиши, ич кетиши ва кўкрак оғриши. Бу ҳолатда ҳам беморни тезда муҳитдан чиқариш, қусдиришга уринмаслик ва зудлик билан шифохонага олиб бориш керак.
3) Тери орқали
Токсик модданинг тери билан бевосита контакти натижасида юзага келади. Кўпинча ҳашарот чақиши, инъексия, соч бўёқлари ёки заҳарли кимёвийларнинг терига тегиши/ютилиши билан боғлиқ. Белгилар одатда тегиш жойида қизариш, пуфакланиш, яллиғланиш ва сезги йўқолиши билан намоён бўлади. Моддага қараб карахтлик бутун қўл-оёқ ёки бутун танага тарқалиши мумкин. Қўллар заҳарли модда билан тегишган бўлса — дарҳол ювинг, ифлосланган кийимни ечинг, зарарланган жойни кўп сув билан чайинг ва энг яқин шошилинч ёрдам бўлимига боринг.
Заҳарланиш белгилари нималар?
Заҳарланиш пайтида энг типик белгилар — кўнгил айниши, қусиш, онгнинг бузилиши, тана ҳароратининг ошиши, юрак уриш тезлашуви ва нафас олишдаги ўзгаришлар. Шунингдек ич кетиши, иситма, нафас қисилиши, бош айланиши ва қорин оғриши ҳам кузатилиши мумкин.
Турли йўллар билан кирган турли заҳарлар организмнинг ҳаётий функсияларига зарар етказиши мумкин. Шу боис манбани аниқ белгилаш муҳим. Оғиз орқали заҳарланишларда одатда кўнгил айниши, қусиш, қорин оғриши ва диарея устун. Нафас орқали бўлганда — нафас қисилиши, бош оғриши, тери қизариши, кўкариш ва бош айланиши бўлиши мумкин. Тери орқали бўлганда — терида қизариш, сезги йўқолиши ва куйдирувчи ачишиш. Қон айланиш тизими шикастланганда — бош оғриши, совуқ тер, юрак тўхташи; нерв тизими зарарланганда — мушак оғриги, тиришиш, ҳаракат бузилишлари, шок ва ҳушдан кетиш кузатилади.

Заҳарланиш одатда қуйидаги белгилар билан намоён бўлади:
- Кўнгил айниши ва қусиш
- Бош айланиши
- Онгнинг бузилиши / ҳушдан кетиш
- Тана ҳароратининг ошиши
- Юрак уриш тезлашуви
- Нафас олишдаги ўзгаришлар
- Ич кетиши (баъзан қон аралаш)
- Иситма ва титроқ
- Нафас қисилиши
- Қорин оғриши
- Хира ёки қўш кўриш
- Қўл-оёқларда ҳаракат йўқолиши
Кўнгил айниши ва қусиш
Заҳарланиш ҳолатларида энг кўп учрайдиган белгилар. Агар сабаб озиқ-овқат бўлса, оғирлик даражаси ўзгариши мумкин, бироқ одатда ошқозон-ичак — ошқозон-ичак (гастроинтестинал) тизими зарарлангани учун бу белги кенг тарқалган.
Ич кетиши (баъзан қонли)
Баъзи ҳолларда ич келиши серсув ёки баъзан қуюқ бўлиши мумкин. Ошқозон-ичак ва ичакларнинг зарарланиши ҳисобига баъзи ҳолатларда қонли серсув диарея ҳам кузатилади. Оғир ҳолатларда дарҳол шифохонага мурожаат қилинг.
Кучли қорин оғриши
Айниқса озиқ-овқатдан заҳарланишда ошқозон спазми ва кучли қорин оғриғи бўлиши мумкин. Овқатдан кейинги бир неча соат ичида таъсирлар кўпроқ ошқозон-ичак тизимида бошланади.
Иситма ва титроқ
Агар заҳарланиш инфексия келтириб чиқарувчи озиқ-овқатдан заҳарланиш кўринишида бўлса, иситма ва титроқ кузатилиши мумкин.
Ҳолсизлик
Сабаб ва турига қараб турли белгилар бўлиши мумкин, шулардан бири — ҳалсизлик. Жумладан, қаттиқ қусиш ҳам тана қувватини пасайтиради.
Иштаҳасизлик (иштаҳани йўқотиш)
Ошқозон-ичак муаммолари, спазм, кучли қорин оғриши ва иситма фонида иштаҳасизлик ҳам кузатилиши мумкин.
Бош оғриши
Бошқа белгилар каби тез-тез бўлмаса-да, заҳарланганда бош оғриши ҳам юз бериши мумкин.

Қорин дам бўлиши ва газ
Эсчеричиа коли, Салмонелла, Клостридиум каби бактериялар ичакларда кўпайиб, ҳаддан ташқари газ ишлаб чиқарилишига олиб келади; натижада қорин дам бўлиши, спазм ва ноқулайлик сезилади.
Хира ёки қўш кўриш
Кенг тарқалмаган бўлса-да, жиддий белги ҳисобланади. Айниқса ботулизм (ботулисм) — Клостридиум ботулинум ишлаб чиқарадиган токсин сабаб бўладиган озиқ-овқатдан заҳарланишда учрайди.
Қўл-оёқларда ҳаракат йўқолиши
Нерв тизимини зарарлайдиган токсинлар мушак заифлиги, рефлексларнинг пасайиши ва вақт ўтиши билан ҳаракат йўқолишига олиб келиши мумкин.
Заҳарланиш қандай аниқланади?
Кўп ҳолларда заҳарланиш қисқа муддат ичида ўзи ўтиб кетади. Бироқ оғир белгилар бўлса, шифокор кўригидан ўтиш зарур. Заҳарланишдан шубҳаланганда қон таҳлиллари ва нажас (гаита) таҳлили тайинланиши мумкин.
Заҳарланишни даволаш
Кўп ҳолларда махсус ташхис қўйилмасдан ҳам заҳарланиш даволашсиз ўтиб кетади. Бироқ қусиш ва ич кетиши бўлса, танадаги суюқлик йўқотилишини қоплашга эътибор қаратилади. Муаммо давом этса, шифокор дори воситаларини буюриши мумкин.
Кўп сўраладиган саволлар
- Заҳарланиш қандай билинади? +
- Заҳарланиш қон таҳлилида аниқланадими? +
- Заҳарланишга нима яхши ёрдам беради? +
- Заҳарланиш ўзи-ўзидан ўтиб кетадими? +