Инсоният тарихида кўплаб юқумли касалликлар бор-ки, улар бутун халқларга, авлодларга даҳшат олиб келган. Шундай касалликлардан бири полиомиелит бўлиб, асрлар давомида инсон саломатлигига катта хавф туғдирган. Бугун замонавий тиббиётнинг ютуқлари туфайли ушбу касаллик кўплаб ҳудудларда деярли йўқ қилинган бўлса-да, у ҳанузгача бутунлай ғойиб бўлмаган ва доимий профилактика чораларини талаб қилувчи глобал муаммо бўлиб қолмоқда.
Полиомиелит ёки қисқача “полио” — бу марказий нерв тизимига таъсир қилувчи, асосан болаларда учрайдиган оғир вирусли касалликдир. Бу касаллик нафақат соғлиқ, балки ҳаёт учун ҳам хавфли бўлиб, у фалажлик, доимий ногиронлик ва ҳатто ўлимга олиб келиши мумкин. Дунёдаги кўплаб мамлакатлар полиомиелитни йўқ қилиш учун йиллар давомида кенг кўламли эмлаш кампанияларини олиб борган. Ушбу мақолада полиомиелитнинг сабаблари, аломатлари, тарқалиш йўллари, даволаш ва олдини олиш чоралари ҳақида батафсил тўхталамиз.
Mavzu davomida
Полиомиелит нима ва қандай пайдо бўлади?
Полиомиелит — бу полиовирус орқали юзага келувчи ўта юқумли касаллик бўлиб, у асосан болалар ва иммунитети заиф кишиларга таҳдид солади. Полиовирус ичак орқали организмга киради ва кўпаяди. Айни пайтда у марказий нерв тизимига ҳужум қилиб, орқа мия ва бош миянинг нерв ҳужайраларини зарарлайди. Бу эса мушаклар фалажига, ҳаракатланиш қобилиятининг чекланишига олиб келади.

Полиовирус 3 хил турга эга бўлиб, улардан ҳар бири турлича оғирликдаги асоратлар келтириб чиқариши мумкин. Энг хавфли жиҳати шундаки, касаллик кўп ҳолларда ҳеч қандай аломатларсиз бошланади, бироқ вирус организм ичида фаол ҳаракатда бўлади. Айнан шунинг учун полио яширин таҳдид сифатида баҳоланади.
Аломатлари ва кечиши
Полиомиелитнинг кечиши турлича бўлиши мумкин. Баъзи ҳолларда одамлар вирус ташувчиси бўлади, лекин касаллик аломатларини сезмайди. Бошқа ҳолларда эса касаллик жуда оғир шаклда кечади ва фалажликка олиб келади.
Дастлабки аломатлар гриппга ўхшаш бўлиши мумкин: иситма, бош оғриғи, қусиш, умумий ҳолсизлик ва мушак оғриғи. Бу босқичда уни бошқа оддий вирусли касалликлардан ажратиш қийин. Аммо вирус нерв тизимига таъсир қилгач, мушакларнинг кучсизланиши, айниқса оёқларда фалажлик, қаттиқ оғриқ ва ҳаракатланишдаги муаммолар кузатилади. Оғир ҳолатларда нафас олиш мушаклари зарарланади ва одам сунъий нафас аппаратига уланмаса, ҳаётдан кўз юмиши мумкин.
Полиомиелит билан касалланганларнинг бир қисми тўлиқ соғаяди, бироқ аксарият ҳолларда асоратлар бутун умр сақланиб қолади. Бу эса касалликнинг ижтимоий-иқтисодий оқибатларини янада кескинлаштиради.
Тарқалиш йўллари ва хавф омиллари
Полиовирус асосан нажас орқали, яъни ифлосланган озиқ-овқат, сув ёки гигиена қоидаларига риоя қилинмаган шароитда тарқалади. Шунингдек, вирус касалланган одамнинг сўлак, бурун суюқлиги орқали ҳам юқиши мумкин. Айниқса, тозалик талабларига риоя қилинмайдиган, сув таъминоти яхши бўлмаган ҳудудларда вирус тез ва кенг тарқалади.
Болалар, айниқса 5 ёшгача бўлганлар энг катта хавф остида туради. Иммунитети паст кишилар, соғломлашмаганлар, эмланмаганлар ва гигиенага риоя қилмайдиганлар ҳам хавф гуруҳига киради.
Дунё тажрибаси: Полиомиелитга қарши кураш
20-асрнинг ўрталаригача полиомиелит дунё бўйича миллионлаб одамларни фалаж ҳолатга келтирди. Лекин 1950-йилларда полиоваксина ихтиро қилиниши билан дунё бўйича кенг эмлаш кампаниялари бошланди. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) томонидан 1988-йилда “Полиомиелитни йўқ қилиш ташаббуси” эълон қилинди. Бу ташаббус туфайли кўплаб мамлакатлар, жумладан Ўзбекистон ҳам, полиомиелитдан холи ҳудуд сифатида эътироф этилди.
Ҳозирги кунга келиб полиомиелит асосан Покистон ва Афғонистонда учраяпти. Бошқа ҳудудларда эса фақат импорт қилинган, яъни бошқа жойлардан кириб келган ҳолатлар қайд этилмоқда. Бу эса касаллик билан курашда глобал бирдамликни талаб қилади. Чунки бир мамлакатда полио йўқ қилинган бўлса ҳам, бошқа мамлакатлардан хавф сақланиб қолади.

Ваксина ва олдини олиш
Полиомиелитга қарши энг самарали восита — бу ваксина. Бугунги кунда икки хил полио ваксина мавжуд: оғиз орқали қабул қилинадиган ОПВ (орал полио ваксине) ва инъэктсия кўринишидаги ИПВ (инактиватед полио ваксине). Ҳар икки ваксина ҳам хавфсиз ва самарали бўлиб, бола ҳаётининг дастлабки йилларида бир неча босқичда берилади.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги томонидан ҳар йили эмлаш кампаниялари ўтказилади. Болаларнинг тўлиқ эмланганлиги полио таҳдидидан халос бўлишнинг асосий гарови ҳисобланади. Ваксинатсия орқали нафақат ўз фарзандимиз, балки бутун жамиятни касалликдан ҳимоя қилиш мумкин.
Ваксинатсиядан ташқари, шахсий гигиена қоидаларига қатъий риоя қилиш, тоза ичимлик сувидан фойдаланиш, болаларни ифлос муҳитдан асраш каби омиллар ҳам полиони олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.
Хулоса: Ҳушёрликни унутмаслик керак
Полиомиелит бугунги кунда кўплаб мамлакатларда деярли йўқ қилинган бўлса-да, у ҳали бутунлай тарих саҳифаларида қолган эмас. Дунёда бирор жойда полио мавжуд экан, бутун инсоният учун хавф сақланиб қолади. Айниқса, глобал пандемиялар ва қочқинлар оқими шароитида ҳар қандай вирус тезда бошқа ҳудудларга тарқалиши мумкин. Шунинг учун ҳар бир ота-она фарзандини полиодан ҳимоя қилиш учун ўз вақтида эмлатиши, гигиенага риоя қилиши ва жамиятдаги ҳушёрликни сақлаши лозим.
Полиомиелит бизга соғлиқ учун курашда бирдамлик, огоҳлик ва доимий профилактиканинг қанчалик муҳимлигини яна бир бор эслатади. Бу касаллик ўтган асрнинг фожиали сабоқларидан бири сифатида бизга огоҳлантирувчи мисол бўлиб хизмат қилмоқда. Уни енгиш — инсоният иродаси ва илм-фаннинг ғалабасидир.