Uilyams Sindromi Nima? Uilyams Sindromi Belgilari Qanday?

Уилямс Синдроми Нима? Уилямс Синдроми Белгилари Қандай?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Хромосомдаги нуқсон натижасида болаларда учрайдиган Уилямс синдроми (Виллиамс сйндроме) неврологик (нерв тизими) бузилишларни келтириб чиқариши билан характерланади.

Шунингдек, ижтимоий ҳаётда доимо хурсанд ва бахтли кўринадиган бу болаларнинг ташқи кўриниши ўзгаради, шу билан бирга юрак, буйрак ва скелет тизими билан боғлиқ турли бузилишлар кузатилади. Уилямс синдроми кам учрайдиган касаллик бўлиб, ҳозирча аниқ ва тўлиқ даволаш усули йўқ. Шу сабабли аломатларни (симптомларни) енгиллаштиришга қаратилган турли терапевтик ёндашувларни қўллаш зарур.

Уилямс синдроми нима?

Касаллик биринчи марта 1960-йилда Ж. К. П. Уилямс (Ж. К. П. Виллиамс) ва немис шифокори А. Ж. Бойрен (А. Ж. Беурен) томонидан тавсифланган. “Виллиамс синдроми нима?” деган саволга қуйидагича жавоб бериш мумкин: бу ҳар 20 000 та туғилишдан тахминан бирида учрайдиган, жинсидан қатъи назар болаларда генетик мутатсия натижасида хромосомадаги 26-геннинг ўчиб кетиши билан юзага келадиган касалликдир.

Бундан ташқари, Уилямс синдроми бўлган болаларнинг юзида деярли ҳар доим табассум бўлиб туриши туфайли бу ҳолат баъзан “бахт касаллиги” деб ҳам аталади.

Амалиётда “Виллиамс синдроми нима?” деганда, дунёнинг барча ирқ ва мамлакатларида учраши мумкин бўлган, туғилганда тана вазни паст бўлган болалар тушунилади. Касаллик ирсий бўлиб, она ёки отадан болага ўтиши мумкин, шунингдек, тасодифий генетик мутатсия натижасида ҳам пайдо бўлади. Шу боис, оилавий анамнез (оила тарихида касаллик бўлмаса ҳам) бўлмаган болаларда ҳам бу синдром аниқланиши мумкин.

Юз ифодаларининг жуда ўзига хос бўлиши сабабли бу болалар учун “пари юзли” деган ибора ҳам қўлланади. Бунга қўшимча равишда, қўл–кўз координатсияси заиф бўлган бу болаларда улғайган сари ривожланиш муаммолари кучайиб боради ва натижада ўқиш-ёзишни ўрганишда қийинчиликка дуч келишлари мумкин. Бундай салбий манзарага қарамай, уларнинг хотираси ва мулоқот қилиш қобилияти одатда анча яхши бўлади.

Уилямс синдроми нимадан келиб чиқади?

Уилямс синдроми 7-жуфт хромосомада ирсий равишда юзага келадиган ген нуқсони ёки ген йўқотилиши (делетсия) натижасида пайдо бўлади. “Уилямс синдроми нимадан келиб чиқади?” деган саволга умумий қилиб шундай жавоб бериш мумкин: бу касаллик ота-онадан ирсий ўтиши мумкин бўлган, 7-хромосоманинг муҳим (критик) қисмида жойлашган 26–28 та гендаги генетик йўқотилиш (микроделесия – микроделетион) билан боғлиқ.

Асосий йўқотиладиган иккита ген — ЛИМ киназа (ЛИМ кинасе) ва эластин гени (эластин гене) ҳисобланади. Бу генлар мушак, пай ва суяк тўқималарининг нормал фаолияти учун зарур бўлгани сабабли дастлабки бузилишлар айнан мушак касалликлари кўринишида намоён бўлади.

Эластин етишмовчилиги туфайли болаларда скелет тизими муаммолари, юз ифодасида ўзига хос аномалиялар ва юрак-қон томир касалликлари яққол сезилади. ЛИМ киназа эса мия тўқимасида жойлашган оқсил киназа бўлиб, унинг нуқсони ақлий ривожланишнинг орқада қолиши (интеллектуал етишмовчилик) билан тавсифланади.

Уилямс синдроми кимларда учрайди?

“Уилямс синдроми кимларда учрайди?” деган саволга жавобан асосан чақалоқлар ва болалар кўрсатилади. Касаллик туғма бўлгани учун илк ёшданоқ уни аниқлаш имконияти мавжуд. Шунингдек, Ўзбекистонда тахминан 200 га яқин бола ушбу касаллик билан яшаётгани тахмин қилинади.

Уилямс синдроми белгилари қандай?

Уилямс синдроми белгилари жисмоний, метаболик ва неврологик жиҳатдан эътиборни тортади. Кўплаб болаларда ташқи кўринишнинг бир-бирига ўхшашлиги Уилямс синдроми белгилари шаклланишига сабаб бўлади. Кенг тарқалган белгилар қуйидагича тасвирланиши мумкин:

Жисмоний жиҳатдан бу болаларнинг кўзлари бироз тортиқ, оғзи кенг, ёноқлари эса думалоқ ва тўлишган бўлади. Юз тузилмаси ўзига хос бўлиб, паст жойлашган бурун, кичик ияк ва устки лабнинг анча катта бўлиши билан тавсифланади.

Ўрганган нарсасини тўлиқ тушуниш ва эслаб қолиши учун бир неча бор такрорлаши талаб этилади, шу боис таълим даврида ўқишда қийналиш (ўқув қийинчиликлари) кузатилиши мумкин. Тенгдошларига нисбатан ИҚ кўрсаткичи пастроқ бўлиши натижасида уларнинг ривожланиш жараёнида ақлий ногиронлик, диққат етишмовчилиги ва гипертарвушлик (гиперактивлик) муаммолари юзага келиши мумкин. Бундан ташқари, ривожланишнинг орқада қолиши туфайли фазовий (маконсал) қобилиятларда бузилиш, юриш, ҳожатхонага ўргатиш ва нутқ каби кўникмаларни ўзлаштиришда алоҳида эътибор ва парвариш зарур бўлади. Айниқса, дислексия (дйслехиа) аломатлари боланинг ўзида кучли кўринишда намоён бўлиши мумкин. Ёш ўтиши билан бу болаларнинг хотира ва ижтимоийлашиш қобилиятлари жуда кучайган бўлса-да, фазовий идрок ва мотор (ҳаракат) кўникмалари тезда заифлашиб боради.

Тенгдошларига қараганда ҳаддан ташқари ижтимоий, “очиқ” шахс бўлиб кўринишлари, бегона одамлар билан тез ва кўп мулоқот қилиш хавфини ҳам келтириб чиқаради.

Болада бўғим ва мушак тўқимасида заифлик, бўғимларнинг ҳаддан ташқари бўш бўлиши ва жисмоний координатсиянинг пастлиги бир қатор мушак ва бўғим муаммоларини юзага келтириши мумкин.

Болаларнинг киндик ва қов (ички чаноқ) соҳасида чурранинг пайдо бўлиш эҳтимоли юқори бўлади.

Буйракларнинг ривожланиши ва функсиясидаги бузилишлар бу органнинг тўлақонли ишламаслигига олиб келиши мумкин.

Юракдан тўқималарга тоза қон олиб борадиган аорта (аорт) томирида торайиш пайдо бўлиши, шунингдек, ўпка артериясининг (пулмонер артер) торайиши жиддий касалликларга сабаб бўлиши мумкин. Натижада юрак-қон томир тизимидаги бу салбий ўзгаришлар юқори қон босими (гипертония) каби касалликларни келтириб чиқаради.

Тиш эмалининг заифлиги, тиш шаклларида аномалиялар, тишлар қатор бўйлаб жуда кенг жойлашиши ёки нотўғри текисланиши оғиз бўшлиғи соғлиғига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Уйқу бузилишлари эрта даврдан бошлаб кузатилади, тананинг ҳарорати эса кўпинча меъёрдан юқори бўлади. Бу ҳолат чақалоқнинг 4–10-ойлари оралиғида безовталикни кучайтириши ва қорин оғриғи ҳолати билан кечиши мумкин.

Уилямс синдроми бўлган чақалоқларда кўпинча ютиш қийинлишуви ва эмиш муаммолари кузатилади. Натижада етарли даражада озиқланмаслик туфайли овқатланиш бузилишлари юзага келади. Бундан ташқари, қонда калсийнинг ошиб кетиши (гиперкалсемия) қусиш муаммосини келтириб чиқариши ва бунинг натижасида тана вазнининг камайишига сабаб бўлиши мумкин.

Уилямс синдромида ташхис қандай қўйилади?

Уилямс синдроми тести болалик даврида мутахассис шифокор томонидан ўтказилади. Болада касаллик белгилари мавжудми-йўқлиги ақлий ва жисмоний кўрсаткичлар асосида баҳоланади, шу асосда жисмоний ва психологик тестлар ўтказилиб, натижалар таҳлил қилинади.

Ушбу жараён якунлангандан сўнг касалликка аниқ ташхис қўйиш имконияти пайдо бўлади. Барча бу босқичлардан олдин эса болани кўрикдан ўтказган шифокор, юз ифодасидаги ўзига хосликлар ва ноодатий хатти-ҳаракатларга асосланиб, дастлабки (тахминий) ташхисни осон қўйиши мумкин.

Ташхис қўйиш жараёнида кўп йўналишли (мултидисиплинер) ёндашув доирасида фойдаланиладиган асосий усуллар ва амалиётлар қуйидагича санаб ўтилади:

  • Биринчи босқич — жисмоний кўрик.
  • Кўрик чоғида турли маълумотлар тўпланади ва беморнинг клиник тарихи (ўтган касалликлари) аниқланади.
  • Уилямс синдромига сабаб бўладиган хромосома нуқсонларини аниқлаш учун хромосома тести ўтказилади.
  • Эластин генидаги нуқсон ва етишмовчиликларни аниқлаш учун айниқса 7-хромосомадаги ўзгаришларни кўрсатадиган хромосома таҳлили катта аҳамиятга эга.
  • Қондаги калсий даражасини баҳолаш мақсадида қон таҳлили ўтказилиши зарур.

Умуман олганда, касалликнинг клиник белгиларини ажратиб кўриш осон, бироқ қорин оғриғи каби ҳаёт сифатини жиддий пасайтирувчи ён таъсирлар ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Касаллик аниқлангандан кейин мутахассис шифокор раҳбарлигида мос даволаш усулларини танлаш жуда муҳим босқич ҳисобланади.

Уилямс синдроми тестида нималарга эътибор берилади?

Тест ўтказилишидан олдин боланинг типик юз ифодаси, ақлий ва жисмоний ривожланишдаги орқада қолиш, умумий ривожланиш бузилишлари аниқланиши лозим. Хромосома тести генларни скриннинг қилиш (генетик скрининг) усули бўлганлиги сабабли хромосоманинг қ11.23 қисмидаги микроделесия (микройўқотилиш – микроделетион)ни аниқлаш ташхис қўйишда ҳал қилувчи босқич бўлиб хизмат қилади.

Бироқ генетик тестлар ҳам маълум сезгирлик чегарасига эга, шунинг учун зарур деб топилганда тестни қайта ўтказиб, натижаларни тасдиқлаш муҳимдир.

Уилямс синдромини даволаш босқичлари қандай?

Хромосомал касаллик бўлган Уилямс синдромининг ҳозирча аниқ, тўлиқ даволовчи усули йўқ. Бироқ келажакда янги тиббий ёндашувлар — масалан, ген терапияси (гене тҳерапй) каби шахсга йўналтирилган даволаш усуллари асосида умид уйғотувчи илмий ишлар олиб борилиши кутилмоқда.

Шу маълумотлардан келиб чиқиб, бугунги кунда касаллик симптомларини енгиллаштириш мақсадида турли қўллаб-қувватловчи чоралар, даволаш усуллари ва психологик ёндашувлар қўлланади. Улар қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

  • Физиотерапия ва меҳнат (касб) терапияси
  • Жағ жарроҳлиги билан биргаликда тишларни даволаш
  • Ҳаётий муҳим органлар — буйрак ва юрак билан боғлиқ муаммоларни эрта аниқлаш учун мунтазам тиббий кўрик
  • Психотерапевтик ёндашувлар орқали ижтимоий хулқ-атворни ўргатиш
  • Нутқ терапияси

Тез-тез бериладиган саволлар

Уилямс синдроми даволанмаса, оқибати қандай бўлади?
Даволаш ўтказилмаган беморларда ёш ўтган сайин жиддий физиологик, жисмоний ва сурункали касалликлар пайдо бўлиши мумкин. Бу нуқтаи назардан қараганда, бўғим, мушак ва суяк тўқималарида юзага келадиган зарарланишлар юриш қийинлашуви, қўл-оёқларда координатсия заифлашуви, чурралар беморни ётиб қолишга мажбур этиши мумкин.

Шунингдек, юрак, қон томир ва буйрак касалликлари ҳаёт учун жиддий хавф туғдиради. Шу сабабли бу касаллик билан яшаётган беморлар умрбод даволаш жараёнини назоратда ушлаб, мунтазам тиббий кўрикдан ўтиб туришлари шарт.

Уилямс синдроми генетик касалликми?
“Уилямс синдроми генетикми?” деган саволга амалий нуқтаи назардан шундай жавоб бериш мумкин: у генетик жиҳатдан авлоддан-авлодга ўтиши мумкин, бироқ генларда тасодифий мутатсия туфайли ҳам туғилишдан олдин юзага келиши эҳтимоли бор.

Уилямс синдроми билан қайси мутахассислик соҳаси шуғулланади?
Дастлабки кўрикни болалар шифокори (педиатр) ўтказади. Шундан сўнг молекуляр биология ва генетика бўлими билан ҳамкорликда кейинги текширув ва даволаш жараёни давом эттирилади.