Kimyoterapiya nima va uning zararli tomonlari

Кимётерапия нима ва унинг зарарли томонлари

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Кимётерапия саратон касаллигини даволашнинг бир тури бўлиб, унда бир ёки бир нечта антикансер дорилар стандарт даволаш режимининг бир қисми сифатида қўлланилади. Кимётерапия беморга тўлиқ шифо бериш учун ёки ҳаётни узайтириш ва симптомларни назорат қилиш учун ишлатилиши мумкин. Одатда, танадаги ҳужайралар назорат остида кўпаяди, ўсади ва ўлади. Саратон ҳужайралари назоратсиз равишда кўпайиш ва ўсишда давом этади. Кимётерапия саратон ҳужайраларини ўлдириш, уларнинг тарқалишини олдини олиш ва ўсишини секинлаштириш орқали ишлайди. Бироқ, у соғлом тана ҳужайраларига ҳам зарар этказади, бу эса ножўя таъсирларни келтириб чиқаради. Аммо кимётерапия инсоннинг умрини узайтириши ва беморни саратон касаллигидан қутқариши мумкин.

Кимётерапия нима?

Кимётерапия замонавий тиббиётда қўлланиладиган саратон касаллигини даволаш усули бўлиб, унда саратон ҳужайраларини ўлдириш учун беморга турли дорилар берилади. Муайян соҳаларга қаратилган радиотерапия ёки жарроҳликдан фарқли ўлароқ, кимётерапия бутун танада самарали бўлган тизимли даволаш усули ҳисобланади. Кимётерапияни даволашда қўлланиладиган дорилар, айниқса, саратон ҳужайралари каби тез бўлинадиган ва кўпаядиган ҳужайраларда самарали. Бироқ, у саратон ҳужайраларини йўқ қилиш билан бирга, тери, соч, ичак ва суяк илиги ҳужайралари каби тез ишлаб чиқариладиган соғлом тана ҳужайраларига ҳам зарар этказади. Даволашда кўрилган соч тўкилиши, кўнгил айниши ва қайт қилиш каби турли хил ён таъсирларнинг сабаби соғлом тана ҳужайраларининг шикастланиши билан боғлиқ.

Кимётерапиянинг ён таъсири қандай?

Саратон ҳужайралари тез ўсади ва кўпаяди, кимётерапия препаратлари тез ўсадиган ҳужайраларни ўлдиради. Бироқ, бу дорилар тизимли таъсир кўрсатганлиги сабабли, улар тез ўсадиган нормал, соғлом тана ҳужайраларига ҳам зарар этказадилар. Соғлом ҳужайраларга зарар этказиш баъзи ножўя таъсирларни келтириб чиқаради. Ножўя таъсирлар ҳар доим ҳам кутилгандек ёмон бўлмаслиги мумкин, аммо кўп одамлар кимётерапия саратонни даволашнинг ён таъсиридан жиддий хавотирлади. Кимётерапия натижасида энг кўп зарар кўриши мумкин бўлган оддий ҳужайраларга қуйидагилар киради:

  • суяк илигида қон ҳосил қилувчи ҳужайралари
  • соч фолликулаларидаги ҳужайралар
  • оғиздаги ҳужайралар
  • овқат ҳазм қилиш тизимининг ҳужайралари
  • репродуктив тизим ҳужайралари

Баъзи кимётерапия препаратлари юрак, буйраклар, сийдик пуфаги, ўпка ва нерф тизимига ҳам зарар этказиши мумкин. Баъзида танангизнинг нормал ҳужайраларини ҳимоя қилиш учун кимётерапия билан бирга бошқа дорилар тавсия этилиши мумкин. Берилган қўшимча дорилар ножўя таъсирларни бартараф этишга ёрдам беради. Кимётерапиянинг энг кенг тарқалган ён таъсирига қуйидагилар киради:

  • Чарчоқлик
  • Соч тўкилиши
  • Терида осон кўкаришлар ва қон кетиш
  • Иммунитет тизимининг заифлиги ва инфектсияларга мойиллиги
  • Анемия (қизил қон ҳужайралари сонининг пастлиги)
  • Нафас қисилиши
  • Кўнгил айниши ва қайт қилиш
  • Анорексия
  • Қабзият
  • Диарея
  • Оғиз ва тилнинг яралари:  Баъзи беморларда кимётерапия режимларидан 1-2 ҳафта ўтгач, оғизларида оғриқли яралар вужудга келади. Оғиқ ҳар хил бўлиши мумкин, яралар баъзан қон кетиши ёки инфектсияланиши мумкин.
  • Умумий оғриқ:  умумий оғриқ, жумладан сурункали мушак оғриғи, бош оғриғи ва бошқа оғриқлар, кимётерапиядан кейин тез-тез учрайди.
  • Ютиш пайтида оғриқ
  • Томоқ оғриғи
  • Нейропатия:  шикастланган нерв ҳужайраларидан келиб чиққан нерв оғриғи. Одатда қўллар ва оёқларга таъсир қилади. Оғриқдан ташқари, уйқусизлик ва ғайриоддий электр туйғуларини келтириб чиқаради. Баъзи одамлар мушакларнинг кучсизлигини ва қулоқларда жиринглашни бошдан кечиришади.
  • Терининг қуриши ва терининг ранги ўзгариши
  • Тери тошмаси:  кучли қичишишга олиб келиши мумкин.
  • Қўллар ва оёқларнинг шишиши
  • Сийдик чиқариш ва сийдик пуфаги билан боғлиқ муаммолар
  • Буйрак муаммолари
  • Юрак соғлиғи билан боғлиқ муаммолар, масалан, паст қон босими,
  • Вазн йўқотиш
  • Консентратсия муаммолари
  • Депрессия, тажовуз ёки ташвиш каби шахсият ва кайфият ўзгариши
  • Бепуштлик

Кимётерапия дорилари нима? 

Саратон касаллигини даволашда ишлатиладиган ўнлаб кимётерапия препаратлари мавжуд. Улар кўпинча қандай ишлашлари ва нима қилишлари бўйича гуруҳларга бўлинади. Ҳар бир дори гуруҳи саратон ҳужайраларини турли йўллар билан йўқ қилади ёки камайтиради.

Алкиллаштирувчи моддалар 

Баъзи дорилар ДНКга зарар этказиш орқали саратон ҳужайраларининг кўпайишини олдини олади. Алкиллаштирувчи воситалар сифатида танилган бу гуруҳ энг қадимги кимётерапия препаратларидан биридир. У лейкемия, лимфома, Ходгкин ленфома, миелом, саркома каби кўплаб саратон турларини даволашда қўлланилади. Баъзи кўкрак, ўпка ва тухумдонлар саратонини даволашда ҳам афзаллик берилади. Алкиллаштирувчи моддаларга мисоллар сиклофосфамид, мелфалан ва темозоломиддир. Ушбу дорилар суяк илиги ва бошқа ҳужайраларга зарар этказиши мумкин. Бу йиллар ўтиб лейкемияга олиб келиши мумкин. Алкилатловчи моддалар бўлган карбоплатин, сисплатин ёки оксалиплатин каби платина гуруҳидаги дорилар лейкемияни келтириб чиқариш хавфи камроқ.

Антиметаболитлар 

Антиметаболитлар сифатида танилган кимётерапия препаратлари ҳужайралардаги нормал метаболизмга аралашиб, ўсишни тўхтатади. Ушбу дорилар гуруҳи одатда лейкемия ва кўкрак, тухумдон ва ичак саратонини даволаш учун ишлатилади. Антиметаболитларга 5-фторурасил, 6-меркаптопурин, ситарабин, гемситабин ва метотрексат киради.

Митоз ингибиторлари 

Митоз ингибиторлари деб аталадиган дорилар саратон ҳужайраларининг бўлиниши ва кўпайишини олдини олади. Шунингдек, у танани саратон ҳужайралари ўсиши учун зарур бўлган оқсилларни ишлаб чиқаришга тўсқинлик қилиши мумкин.  Ушбу дорилар гуруҳи кўкрак ва ўпка саратони ва миелом, лейкемия ва лимфома каби саратони турлари учун ишлатилиши мумкин. Митоз ингибиторларига досетаксел, эстрамустин, паклитаксел ва винбластин киради.

Кимётерапиядан кейин нимани эътиборга олиш керак? 

Кимётерапиядан кейин оғиз бўшлиғини парвариш қилиш жуда муҳимдир. Кимётерапия препаратлари қуруқ оғиз ва оғриқли яраларга олиб келиши мумкин. Қуруқлик ва яралар оғизда бактерияларнинг кўпайишига ва инфектсияга олиб келиши мумкин. Оғиздаги инфектсиялар тананинг бошқа қисмларига тарқалиши мумкин. Оғиз ва тилни парвариш қилиш учун нима қилиш мумкин;

  • Тиш ва милкларни кунига 2-3 марта, ҳар сафар 2-3 дақиқа давомида юмшоқ чўтка билан ювиш керак.
  • Иложи бўлса, фторидли тиш пастасини ишлатиш керак.
  • Тиш гўштига зарар бермасдан, мулойимлик билан тозаланг.
  • Кимётерапиядан кейин бир йил ёки ундан кўпроқ вақт давомида инфектсияни олдини олишга ҳаракат қилиш керак. 

Ҳар қандай ҳолатда бўлгани каби, кимётерапиядан кейинги давр учун ҳам спорт билан шуғулланишни давом эттириш, этарли протеин ва калория билан соғлом овқатланиш, чекиш ва спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик ва шифокор тавсияларига қатъий риоя қилиш жуда муҳимдир.