Epilepsiya nima va uning belgilari

Эпилепсия нима ва унинг белгилари

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Эпилепсия сурункали (узоқ муддатли) касаллик бўлиб, тутқаноқ деб ҳам аталади. Эпилепсияда миядаги нейронларда тўсатдан ва назоратсиз оқимлар пайдо бўлади, натижада беморда беихтиёр қисқаришлар, ҳиссий ўзгаришлар ва онгнинг ўзгариши содир бўлади. Ҳаётида фақат бир марта тутқаноқ тутган бемор эпилепсия деб ҳисобланмайди.

Дунёда 65 миллионга яқин эпилепсия билан оғриган беморлар бор. Гарчи эпилепсия учун аниқ даволашни таъминлай оладиган дори ҳозирда мавжуд бўлмасада, бу тутқаноққа қарши стратегиялар ва дорилар билан назорат қилиниши мумкин бўлган касалликдир.

Эпилептик тутилиш нима?

Мия фаолиятидаги ўзгаришлар натижасида юзага келадиган онг назоратини йўқотиш каби аломатлар билан бирга бўлиши мумкин бўлган тутқаноқлар энг қадимги даврларидан буён муҳим муаммодир.

Нерв тизимидаги нерв ҳужайраларида маълум вақт оралиғида синхрон қўзғалиш натижасида тутқаноқ пайдо бўлади. Баъзи эпилептик тутилишларда мушакларнинг қисқариши билан бирга бўлиши мумкин.

Эпилепсия ва тутқаноқ бир-бирининг ўрнида ишлатиладиган атамалар бўлсада, улар аслида бир хил нарсани англатмайди. Эпилептик тутқаноқни тутқаноқдан фарқи шундаки, эпилепсия такрорий ва ўз-ўзидан пайдо бўладиган тутилишлар билан кечадиган касалликдир. Битта тутқаноқ бўлган одамда эпилепсия борлигини кўрсатмайди.

Эпилепсиянинг сабаблари нима?

Эпилептик тутилишларнинг ривожланишида турли хил механизмлар рол ўйнаши мумкин. Нервларнинг дам олиш ва қўзғалиш ҳолатлари ўртасидаги номутаносиблик эпилептик тутилишнинг асосий нейробиологик асоси бўлиши мумкин.

Эпилепсиянинг барча ҳолатларида асосий сабабни аниқ аниқлаш қийин. Туғилиш травмалари, бахтсиз ҳодисалар туфайли бош жароҳатлари, тугилиш жараёнида нотўғри ҳаракартлар натижасида туғилган болага зиён етиши, ёши кексаларда мия томирларида кузатилган қон томир аномалиялари, юқори иситма касалликлари, қонда шакарининг ҳаддан ташқари пасайиши, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, интракраниал ўсмалар (бош мия ўсмалари) ва мия яллиғланишлари мойилликги билан боғлиқ сабаблардир. Эпилепсия гўдакликдан то кекса ёшга қадар ҳар қандай даврда пайдо бўлиши мумкин.

Одамнинг эпилептик тутилишларга мойиллигини оширадиган кўплаб шартлар мавжуд:

  • Ёш

Эпилепсия касаллиги ҳар қандай ёш гуруҳида кузатилиши мумкин, аммо бу касалликнинг энг кўп ташхис қўйилган ёш гуруҳлари эрта болалик даврида ва 55 ёшдан кейиндир.

  • Мия инфектсиялари

Менингит (мия пардалари яллиғланиши) ва энсефалит (мия тўқималарининг яллиғланиши) каби яллиғланишли касалликларда эпилепсия ривожланиш хавфи ортади.

  • Болаликдаги тутилишлар

Баъзи ёш болаларда эпилепсия билан боғлиқ бўлмаган тутилишлар пайдо бўлиши мумкин. Айниқса, юқори иситмали касалликларда пайдо бўладиган тутқаноқ одатда боланинг ўсиши билан йўқолади. Баъзи болаларда бу тутилишлар эпилепсия ривожланиши билан якунланиши мумкин.

  • Дементиа

Когнитив функтсияларни йўқотиш билан тавсифланган Алтсгеймер касаллиги каби касалликларда эпилепсия ривожланишига мойиллик бўлиши мумкин.

  • Оиланинг касаллик тарихи

Эпилепсия билан оғриган яқин қариндоши бўлган одамлар касалликнинг ривожланиш хавфи юқори деб ҳисобланади. Ота-онаси эпилепсия билан оғриган болаларда бу касалликка 5% мойиллик мавжуд.

  • Бош жароҳатлари

Эпилепсия одамларда йиқилиш ва зарба каби бош жароҳатларидан кейин пайдо бўлиши мумкин. Велосипед, чанғи ва мототсикл ҳайдаш каби машғулотлар пайтида бош ва танани ҳимоялаш муҳимдир.

  • Қон томир касалликлари

Миянинг кислород ва озуқавий таъминоти учун масъул бўлган қон томирларида тиқилиб қолиш ёки қон кетиш каби ҳолатлар натижасида юзага келадиган қон томирлари мия шикастланишига олиб келиши мумкин. Миянинг шикастланган тўқималари одамларда эпилепсия ривожланишига сабаб бўладиган маҳаллий тутқаноқни қўзғатиши мумкин.  

Эпилепсия белгилари қандай?

Эпилепсиянинг айрим турлари бир вақтнинг ўзида ёки кетма-кет содир бўлиши мумкин, бу одамларда кўплаб белгилар ва аломатлар пайдо бўлишига олиб келади. Аломатларнинг давомийлиги бир неча сониядан 15 дақиқагача ўзгариши мумкин.

Баъзи аломатлар муҳим аҳамиятга эга, чунки улар эпилептик тутилишдан олдин пайдо бўлади:

  • Тўсатдан кучли қўрқув ва ташвиш
  • Кўнгил айниши
  • Бош айланиши
  • Кўришдаги ўзгаришлар
  • Оёқ ва қўлларнинг ҳаракатларида қисман назорат етишмаслиги
  • Ўзингизни танадан чиқиб кетгандек ҳис қиласиз
  • Бош оғриғи

Ушбу ҳолатлардан кейин пайдо бўладиган турли аломатлар одамда тутқаноқ пайдо бўлганлигини кўрсатиши мумкин:

  • Онгни йўқотишдан кейин чалкашлик
  • Назоратсиз мушакларнинг қисқариши
  • Оғиздан кўпик келиш
  • Оғизда ғалати таъм
  • Тишларни сиқиш
  • Тилни тишлаш
  • Тезкор кўз ҳаракатларининг тўсатдан пайдо бўлиши
  • Ғалати ва маъносиз товушларни чиқариш
  • Ичак ва сийдик пуфаги устидан назоратни йўқотиш
  • Кайфиятнинг кескин ўзгариши

Тутқаноқнинг қандай турлари мавжуд?

Эпилептик инқироз деб таърифланиши мумкин бўлган тутқаноқларнинг кўп турлари мавжуд. Агар тутилиш тананинг фақат бир қисмида содир бўлса, у локал(маҳаллий) тутилиш деб аталади. Агар тутилиш пайтида бутун танада қисқариш пайдо бўлса, беморда сийдик қобида назорат йўқотилса, оғзидан кўпик чиқса, бу умумий тутилиш деб аталади.

Диффуз тутилишларда миянинг аксарият қисмида нейронларнинг бузулиши мавжуд бўлсада, умумий тутилишларда миянинг фақат битта минтақаси иштирок этади. Фокал тутилишларда онг ёқилган ёки ўчирилган бўлиши мумкин. Фокусли тутилиш одатий ҳолга айланиши мумкин. Фокал тутилишлар иккита асосий гуруҳда текширилади. Оддий фокал тутилишлар ва мураккаб (мураккаб) тутилишлар фокал тутилишнинг ушбу 2 кичик турини ташкил қилади.

Оддий фокал тутилишларда онгни сақлаш муҳим ва бу беморлар соқчилик пайтида саволлар ва буйруқларга жавоб беришлари мумкин. Шу билан бирга, оддий фокал тутилишдан кейин одамлар тутилиш жараёнини эслаб қолишлари мумкин. Мураккаб фокал тутилишларда онгнинг ўзгариши ёки онгни йўқотиши мавжуд, шунинг учун бу одамлар тутилиш вақтида саволлар ва буйруқларга тўғри жавоб бера олмайди.

Ушбу иккита фокал тутилишни фарқлаш жуда муҳим, чунки мураккаб фокал тутилишга эга бўлган одамлар ҳайдаш ёки механизмларни бошқариш каби фаолият билан шуғулланмаслиги керак.

Эпилепсия билан оғриган беморларда оддий фокал тутилишлар бўлган бир қатор белгилар ва аломатлар пайдо бўлиши мумкин:

  • қўллар ва оёқлар каби тана қисмларида касıлмалар ёки чайқалишлар
  • Ҳеч қандай сабабсиз юзага келадиган кайфиятнинг кескин ўзгариши
  • Оғзаки сўзларни гапириш ва тушуниш билан боғлиқ муаммолар
  • Дежа ву ҳисси ёки тажрибани қайта-қайта бошдан кечириш ҳисси
  • Ошқозонда кўтарилиш (эпигастрик), тез юрак уриши каби безовта қилувчи ҳислар
  • Сенсор галлютсинатсиялар, ёруғлик чақнашлари ёки ҳид, таъм ёки эшитиш каби сезгиларни қўзғатмасдан содир бўладиган кучли карıнкаланма ҳисси

Мураккаб фокал тутилишларда одамнинг хабардорлик даражаси ўзгаради ва онгдаги бу ўзгаришлар жуда кўп турли хил аломатлар билан бирга бўлиши мумкин:

  • Соқчилик ривожланишини кўрсатадиган турли хил ҳислар (аура).
  • Белгиланган нуқтага бўш қараш
  • Маъносиз, мақсадсиз ва такрорланувчи ҳаракатлар (автоматизм)
  • Сўзларни такрорлаш, қичқириқ, кулиш ва йиғлаш
  • жавоб бермаслик

Умумий тутилишларда миянинг кўп қисмлари тутилиш ривожланишида иштирок этади. Умумий тутилишнинг 6 хил тури мавжуд:

  • Тоник тутилиш турида тананинг зарарланган қисмининг узлуксиз, кучли ва қаттиқ қисқариши мавжуд. Мушаклар оҳангидаги ўзгаришлар бу мушакларнинг қаттиқлашишига олиб келиши мумкин. Қўл, оёқ ва орқа мушаклари тоник тутилиш турида энг кўп таъсирланган мушак гуруҳлари ҳисобланади. Ушбу тутилиш турида онгдаги ўзгаришлар кузатилмайди.

Тоник тутилишлар одатда уйқу пайтида содир бўлади ва уларнинг давомийлиги 5 дан 20 сониягача ўзгариб туради.

  • Клоник тутилиш турида таъсирланган мушакларда такрорий ритмик қисқаришлар ва бўшашишлар пайдо бўлиши мумкин. Бўйин, юз ва қўл мушаклари ушбу турдаги тутилишда энг кўп таъсирланган мушак гуруҳлари ҳисобланади. Тутқич пайтида юзага келадиган ҳаракатлар ихтиёрий равишда тўхтатилиши мумкин эмас.
  • Тоник-клоник тутилишлар гранд мал сеизурес деб ҳам аталади, бу франтсузча катта касаллик деган маънони англатади. Ушбу турдаги тутилиш 1-3 дақиқа давом этади ва 5 дақиқадан кўпроқ давом этиши шошилинч тиббий ёрдам бўлиб, аралашувни талаб қилади. Танадаги талвасалар, титроқлар, ичак ва сийдик пуфаги устидан назоратни йўқотиш, тилни тишлаш ва онгни йўқотиш ушбу турдаги тутилиш пайтида пайдо бўлиши мумкин бўлган аломатлар қаторига киради.

Тоник-клоник тутилишни бошдан кечирган одамларда тутилишдан кейин кучли чарчоқ ҳисси пайдо бўлади ва бу ҳодиса ҳақида ҳеч қандай хотира йўқ.

  • Атоник тутилишда, умумий тутилишнинг яна бир тури, одамлар қисқа вақт давомида онгни йўқотишни бошдан кечирадилар. Атония сўзи мушакларнинг оҳангини йўқотишни англатади, натижада мушаклар кучсизланади. Одамларда бундай тутилиш пайдо бўлганда, улар тик турган ҳолда бирданига эрга тушиши мумкин. Бундай тутилишларнинг давомийлиги одатда 15 сониядан кам.
  • Миёклоник тутилишлар – бу оёқ ва қўл мушакларининг тез ва ўз-ўзидан тебраниши билан тавсифланган умумий тутилиш тури. Ушбу турдаги тутилиш одатда бир вақтнинг ўзида тананинг иккала томонидаги мушак гуруҳларига таъсир қилади.
  • Тутқичнинг йўқлигида одам жавобсиз бўлиб қолади, унинг нигоҳи доимо бир нуқтага ёпишади ва қисқа муддатли онгни йўқотиш мавжуд. Бу, айниқса, 4-14 ёшдаги болаларда жуда кенг тарқалган бўлиб, уни майда тутилишлар деб ҳам аташади. Одатда 18 ёшга тўлгунга қадар яхшиланиш тендентсияси бўлган абсанс тутилишлар пайтида лабларни уриш, чайнаш, сўриш, доимий силкитиш ёки қўлларни ювиш, кўзлардаги нозик титроқ каби аломатлар пайдо бўлиши мумкин.

Ушбу қисқа муддатли тутилишдан кейин боланинг ҳозирги фаолиятини ҳеч нарса бўлмагандек давом эттириш абсанс тутилиш учун диагностик аҳамиятга эга.

Бундан ташқари, тананинг бир қисмини уйқусизлик ёки карıнкаланма шаклида соматосенсор тутилиш шакли мавжуд. Психик тутилишларда тўсатдан қўрқув, ғазаб ёки қувонч ҳисси пайдо бўлиши мумкин. Визуал ёки эшитиш галлютсинатсиялари билан бирга бўлиши мумкин.

Эпилепсия қандай аниқланади?

Эпилепсия ташхисини қўйиш учун тутқаноқ турини яхши тавсифлаш керак. Шу сабабли, соқчиликни кўрган одамлар керак. Касаллик болалар ёки катталар неврологлари томонидан кузатилади. Беморга ташхис қўйиш учун ЭЕГ, МРИ, компютер томографияси ва ПЕТ каби текширувлар талаб қилиниши мумкин. Эпилепсия белгилари инфектсиядан келиб чиққан деб ҳисобланса, лаборатория тестлари, шу жумладан қон таҳлили фойдали бўлиши мумкин.

Электроансефалография (ЭЕГ) эпилепсия ташхиси учун жуда муҳим синовдир. Ушбу тест давомида бош суягига ўрнатилган турли электродлар ёрдамида миядаги электр фаолликлари қайд этилиши мумкин. Ушбу электр ҳаракатлар шифокор томонидан талқин қилинади. Одатдагидан фарқли бўлган ғайриоддий фаолиятни аниқлаш бу одамларда эпилепсия мавжудлигини кўрсатиши мумкин.

Компютер томографияси (КТ) – бош суягининг кесма тасвирини ва текширувини таъминлайдиган рентгенологик текширув. КТ туфайли шифокорлар мияни кесма бўйлаб текширадилар ва тутилишга олиб келиши мумкин бўлган кисталар, ўсмалар ёки қон кетиш жойларини аниқлайдилар.

Магнит-резонанс томография (МРИ) мия тўқимасини батафсил текширишни таъминлайдиган ва эпилепсия ташхисида фойдали бўлган яна бир муҳим рентгенологик текширувдир. МРТ ёрдамида миянинг турли қисмларида эпилепсия ривожланишига олиб келиши мумкин бўлган анормалликларни аниқлаш мумкин.

Позитрон эмиссия томографияси (ПЕТ) текширувида миянинг электр фаоллиги радиоактив модданинг паст дозаси ёрдамида текширилади. Ушбу модда томир орқали юборилгандан сўнг, модданинг мияга ўтиши кутилади ва қурилма ёрдамида тасвирлар олинади.

Эпилепсия қандай даволанади?

Эпилепсия дори воситалари билан даволанади. Дори воситалари ёрдамида эпилептик тутилишнинг олдини олиш мумкин. Даволаниш давомида эпилепсия препаратларини мунтазам равишда қўллаш жуда муҳимдир. Дори-дармонларни даволашга жавоб бермайдиган беморлар бўлса-да, ёш билан ўтиб кетадиган эпилепсия турлари ҳам мавжуд, масалан, болалик эпилепсия. Эпилепсиянинг умрбод шакллари ҳам мавжуд. Дори терапиясига жавоб бермайдиган беморларда жарроҳлик даволаш қўлланилиши мумкин.

Соқчилик ривожланишига тўсқинлик қилувчи кўплаб тор спектрли антиепилептик дорилар мавжуд:

  • Карбамазепин фаол моддаси бўлган антиепилептик препаратлар чакка суяклари остида жойлашган мия ҳудудидан (темпорал лоб) келиб чиқадиган эпилептик тутилишларда фойдали бўлиши мумкин. Ушбу фаол моддаларга эга дорилар бошқа кўплаб дорилар билан ўзаро таъсир қилганлиги сабабли, шифокорларни бошқа соғлиқ учун ишлатиладиган дорилар ҳақида хабардор қилиш муҳимдир.
  • Йўқ бўлганда ва фокал тутилишларда, бензодиазепин ҳосиласи бўлган клобазам фаол моддаси бўлган препаратлардан фойдаланиш мумкин. Тинчлантирувчи, уйқуни кучайтирувчи ва безовталикни йўқотувчи таъсирга эга бўлган бу дориларнинг ёш болаларда ҳам қўлланилиши муҳим хусусиятларидан биридир. Эҳтиёт бўлиш керак, чунки бу фаол моддалар билан дори-дармонларни қўллашдан кейин жиддий аллергик тери реактсиялари камдан-кам ҳолларда бўлиши мумкин.
  • Дивалпроекс гамма-аминобутирик кислота (ГАБА) деб аталадиган нейротрансмиттерга таъсир қилувчи дори бўлиб, йўқлик, фокал, мураккаб фокал ёки кўп тутилишларни даволашда қўлланилиши мумкин. ГАБА мияда инҳибитив модда бўлганлиги сабабли, бу дорилар эпилептик тутилишларни назорат қилишда фойдали бўлиши мумкин.
  • Этосуксимидга асосланган препаратлар барча абсанс тутилишларни назорат қилиш учун ишлатилиши мумкин.
  • Фокал тутилишларни даволаш учун ишлатиладиган яна бир дори тури габапентин фаол моддаси бўлган препаратлардир. Эҳтиёт бўлиш керак, чунки бошқа антиепилептик препаратларга нисбатан габапентинни ўз ичига олган препаратларни қўллашдан кейин кўпроқ ножўя таъсирлар пайдо бўлиши мумкин.
  • Эпилептик тутилишларни назорат қилиш учун ишлатиладиган энг қадимги дорилардан бири бўлган фенобарбитални ўз ичига олган препаратлар умумий, фокал ва тоник-клоник тутилишларда фойдали бўлиши мумкин. Антиконвулсант (анти-сеиз) таъсиридан ташқари, фенобарбитални ўз ичига олган препаратларни қўллашдан кейин ўта уйқучанлик ривожланиши мумкин, чунки улар узоқ муддатли седатив таъсирга ҳам эга.
  • Фенитоинга асосланган препаратлар асаб ҳужайраларининг мембраналарини барқарорлаштирадиган ва кўп йиллар давомида антиепилептик терапияда қўлланиладиган бошқа турдаги дори воситаларидир.

Ушбу дори-дармонларга қўшимча равишда, кенг спектрли антиепилептик препаратлар биргаликда турли хил тутилишларга эга бўлган ва миянинг турли қисмларида ҳаддан ташқари фаоллашув натижасида соқчилик ривожланадиган беморларда қўлланилиши мумкин:

  • Клоназепам узоқ муддатли таъсир этувчи бензодиазепин ҳосиласи антиепилептик препарат бўлиб, миёклоник ва абсанс тутилишларнинг олдини олиш учун буюрилиши мумкин.
  • Ламотрижинни ўз ичига олган дорилар кўплаб эпилептик тутилишларда фойдали бўлиши мумкин бўлган кенг спектрли антиепилептик дорилар қаторига киради. Эҳтиёт бўлиш керак, чунки Стивенс-Жонсон синдроми деб аталадиган ноёб, аммо ўлимга олиб келадиган тери касаллиги ушбу дориларни қўллашдан кейин пайдо бўлиши мумкин.
  • 5 дақиқадан кўпроқ давом этадиган ёки кетма-кет содир бўладиган тутқаноқлар эпилептик ҳолат деб таърифланади. Бошқа бензодиазепин ҳосиласи бўлган лоразепамни ўз ичига олган препаратлар ушбу турдаги тутилишларни назорат қилишда фойдали бўлиши мумкин.
  • Леветирасетам ўз ичига олган дорилар фокал, умумий, йўқлиги ёки бошқа кўплаб турдаги тутилишларда биринчи даражали даволашда қўлланиладиган дорилар гуруҳини ташкил қилади. Барча ёш гуруҳларида қўлланилиши мумкин бўлган ушбу дори воситаларининг яна бир муҳим жиҳати шундаки, улар эпилепсияни даволашда қўлланиладиган бошқа дориларга нисбатан камроқ ножўя таъсир кўрсатади.
  • Ушбу дориларга қўшимча равишда, ГАБА га таъсир қилувчи валпик кислота ўз ичига олган дорилар ҳам кенг спектрли антиепилептик дориларга киритилган.

Эпилептик тутқаноқ билан оғриган одамга қандай ёрдам бериш мумкин?

Агар кимдир сизнинг ёнингизда тутқаноқ тутса, сиз:

  • Аввало, хотиржам бўлинг, беморни ўзига зарар этказмайдиган ҳолатга келтиринг. Уни ён томонга буриш яхши бўларди.
  • Ҳаракатларни мажбуран тўхтатишга ва жағини очишга уринманг, тилини ташқарига чиқариб қўйинг.
  • Беморнинг камар, галстук ва рўмол каби нарсаларни бўшатиб қўйинг.
  • Сув ичишга уринманг, у бўғиб қўйиши мумкин.
  • Эпилептик тутқаноқ билан оғриган одамни реаниматсия қилишнинг ҳожати йўқ.

Эпилепсия билан оғриган беморлар қуйидагиларга эътибор беришлари керак:

  • Дори-дармонларни ўз вақтида олинг.
  • Сизда эпилепсия борлиги ҳақида картани сақланг.
  • Дарахтларга чиқиш, балконлар ва терасталарга осиб қўйиш каби ҳаракатлардан сақланинг.
  • Ёлғиз сузманг.
  • Ҳаммом эшигини қулфламанг.
  • Доимий милтилловчи ёруғлик, масалан, телевизор олдида узоқ вақт турманг.
  • Сиз машқ қилишингиз мумкин, аммо сувсизланишдан эҳтиёт бўлинг.
  • Ҳаддан ташқари чарчоқ ва уйқусизликдан сақланинг.
  • Бош жароҳати олишдан эҳтиёт бўлинг.

Эпилепсия билан оғриган беморлар қандай касблар билан шуғуллана олмайди?

Эпилепсия билан оғриган беморлар учувчилик, шўнғинлик, жарроҳлик, кесиш ва бурғулаш машиналари билан ишлайдиган касблар, баландликда ишлашни талаб қиладиган касблар, алпинизм, транспорт воситаларини бошқариш, ўт ўчириш, қурол ишлатишни талаб қиладиган политсия ва ҳарбий хизматни бажара олмайди. Бундан ташқари, эпилепсия билан оғриган беморлар ўзларининг касалликлари ҳақида иш жойларини хабардор қилишлари керак.