Sinesteziya nima? Sinesteziya belgilari nimalar?

Синестезия нима? Синестезия белгилари нималар?

Bu maqolani sun'iy intellekt bilan xulosa qiling

Сезгилар бирикиши деб таърифланадиган бу жараёнда бир товуш маълум бир рангни қўзғатиши, бир ҳарф эса маълум бир таъм билан боғланиши мумкин. Синестезия белгилари кишиларда фарқ қилиши мумкин. Унинг кенг тарқалган хусусиятлари қаторига сезгилараро кесишув, сезги сезгирлигининг юқорилиги ва сезгилар аралашуви киради.

Одамлар турлича бошдан кечирадиган бу ҳодиса ижодкорликни рағбатлантириши ва хотирани кучайтириши мумкин.

Синестезия нимага кўра юзага келади?

Синестезия юзага келишида турли омиллар рол ўйнаши мумкин. Генетик, неврологик, ривожланиш билан боғлиқ ва атроф-муҳит омиллари сезгилар бирикишига олиб келиши мумкин. Синестезия оилавий мойиллик кўрсатиши мумкин. Синестезия ҳодисасига сабаб бўладиган аниқ генлар борлиги ҳақида далиллар ҳозирча мавжуд бўлмаса-да, генетик омиллар сезги тажрибаларига таъсир қилиши мумкин деб ҳисобланади.

Неврологик ҳолатлар ҳам синестезияга сабаб бўлиши мумкин. Синестезик шахсларнинг миясида сезгилар ўртасидаги боғланишни таъминлайдиган бўлимлар фаолроқ экани маълум. Сезгилар орасидаги айнан шу ортиқча боғланиш уларнинг бир-бирига аралашиб кетишига сабаб бўлади, деб қаралади.

Синестезиянинг кўпинча болалик даврида намоён бўла бошлаши ривожланиш омиллари бу ҳодисага таъсир қилишини кўрсатади. Мия ривожланиши жараёнида айрим фарқлар юзага келиши синестезияга сабаб бўлиши мумкинлиги илгари сурилади.

Баъзи тадқиқотчилар атроф-муҳит омиллари ҳам синестезия ривожланишида рол ўйнаши мумкинлигини таъкидлайди. Уларнинг фикрича, айниқса эрта болалик даврида бошдан кечирилган сезги тажрибалари синестезия ривожланишини қўзғатиши мумкин.

Инсоннинг атрофдаги оламни идрок этиш усулини ўзгартирадиган синестезия ҳодисаси, сабаби қандай бўлишидан қатъи назар, неврологик ҳолат ҳисобланади. У миянинг сезги тажрибаларини бошқача усулда қайта ишлаши натижасида шаклланади. Ҳар бир синестезия тажрибаси шахсга хосдир.

Синестезия турлари нималар?

Турли сезгиларнинг бир-бирига боғланиши натижасида юзага келадиган синестезия ҳодисасининг кўплаб турлари мавжуд. Рангли идрокларга олиб келадиган кенг тарқалган синестезия мисоллари қуйидагилар:

  • Графема-ранг: Графема-ранг синестезияси энг кўп учрайдиган турлардан биридир. Ҳарфлар, рақамлар ёки белгилар маълум ранглар билан боғланади. Масалан, Б ҳарфини қизил, 3 рақамини кўк сифатида кўриш графема-ранг синестезиясига ишора қилади.
  • Товуш-ранг: Товуш-ранг синестезиясида мусиқа ноталари, нутқ ёки бошқа товушлар маълум ранглар билан боғланади. Бундай хусусиятга эга одам мусиқа асарини тинглаётганда айрим рангларни кўриши мумкин.
  • Вақт-макон: Вақт-макон синестезияси вақт бирликлари ёки маконларни маълум ранглар билан айнанлаштиришга олиб келади. Вақт-макон синестезиясига эга бўлганлар январ ойини тўқ сариқ, сешанба кунини эса яшил сифатида кўриши мумкин.
  • Таъм-тегиниш: Таъм билиш сезгиси билан тегиниш сезгисининг бир-бирига аралашиб кетишига сабаб бўладиган таъм-тегиниш синестезияси айрим овқатларни татиб кўрганда муайян текстура ёки тузилмани ҳис қилишга олиб келиши мумкин.
  • Сон-кетма-кетлик: Сон-кетма-кетлик синестезиясида сонлар онгда маълум бир тартиб ёки шаклда жойлашгандек идрок қилинади. Бундай ҳодисага эга шахслар сонларни хаёлда бир чизиқ бўйлаб кўриши мумкин.

Бу синестезия турларидан ташқари, анча кам учрайдиган бошқа кўплаб турлар ҳам мавжуд. Ҳар бир синестезия тури турли сезги тажрибаларининг ўзаро аралашуви натижасида юзага келади.

Синестезия белгилари нималар?

Синестезия белгилари кишидан кишига фарқ қилиши мумкин. Сезгилараро кесишув, сезги сезгирлигининг юқорилиги ва сезгилар аралашуви кенг учрайдиган белгилар сирасига киради. Синестезиянинг асосий белгиси бўлган сезгилараро кесишув бир сезгининг бошқасини қўзғатиши ёки ўзаро таъсирлашувчи сезги идроклари бирикиши тарзида таърифланади.

Сезгилараро кесишув айрим нейронларнинг бир нечта сезгига бир вақтнинг ўзида жавоб бериши ёки сезги маълумотлари қайта ишланаётганда турли мия ҳудудлари ўртасида ўзаро кесишувчи ўтишлар юз бериши натижасида пайдо бўлиши мумкин.

Сезги сезгирлигининг юқорилиги атроф-муҳитдаги қўзғатувчиларга нисбатан сезги идрокининг кучли бўлишини англатади. У товуш, ёруғлик, тегиниш, таъм, ҳид каби сезги тажрибаларига нисбатан ўта сезгир реаксия бериш билан намоён бўлади. Синестезияга эга одамларда сезги сезгирлиги одатда юқори бўлади.

Сезги сезгирлигининг юқорилиги синестезияга эга шахсларнинг оламни идрок этишини бойитиши мумкин, бироқ айни пайтда товуш ва ёруғлик каби қўзғатувчиларга нисбатан ноқулайлик ҳам туғдириши мумкин.

Синестезия белгиларидан яна бири бўлган сезгилар аралашуви эса бир вақтнинг ўзида бир нечта сезги маълумотларининг қайта ишланиши натижасида юзага келади. Бу ҳолат одам учун айни пайтда диққат қаратилиши керак бўлган сезги сигналини ажратишни қийинлаштиради. Натижада диққатни жамлаш ва қарор қабул қилиш каби соҳаларда муаммолар пайдо бўлиши мумкин.

Синестезия ташхиси қандай қўйилади?

Синестезия ташхиси бир қатор психологик ва неврологик баҳолашлар натижасида қўйилади. Синестезия ташхиси жараёни аввало шахснинг ўз сезги тажрибалари ва идрокларини батафсил баён қилиши билан бошланади.

Шахснинг сезги тажрибаларини тўғри тушуниш қайси сезгилар аралашаётгани, қайси вазиятлар қандай сезги тажрибаларини қўзғатаётгани каби саволларга жавоб топишга ёрдам беради.

Синестезия тажрибаларининг барқарор ва изчил эканлиги текширилади.

Синестезия ҳолатларида сезгилар бирикиши вақт ўтиши билан одатда ўзгармайди ва изчиллик кўрсатади.

Агар сезги тажрибалари барқарор бўлмаса, синестезияга ўхшаш ҳолатларни келтириб чиқариши мумкин бўлган галлютсинатсия (ҳаллусинатион), дори воситаларининг ножўя таъсири ёки неврологик ҳолатлар текширилади.

Агар ҳодиса изчил бўлса, синестезия тести ўтказилади. Кенг қўлланадиган синестезия тестларидан бири — Строоп тестидир.

Строоп тестида (Ранг–Сўз тести) ранг номлари бошқа рангларда ёзилади ва кишидан ёзувнинг айнан қайси рангда эканини имкон қадар тез айтиш сўралади. Синестезик шахсларнинг бу тестда секинроқ ва хатоли жавоб бериши кузатилиши мумкин.

Неврологик баҳолаш доирасида кўз текшируви, умумий неврологик кўрик ва ЭЕГ (электроенсефалография) каби мия фаолиятини текширувчи усуллар қўлланиши мумкин. Натижаларни мутахассислар томонидан баҳоланиши ва ташхиснинг шифокорлар томонидан қўйилиши соғлиқ учун ниҳоятда муҳимдир.

Синестезия қандай бошқарилади?

Синестезия касаллик ёки бузилиш тури сифатида баҳоланмагани учун унинг махсус давоси йўқ. Бироқ айрим синестезик шахслар кундалик ҳаётда диққатнинг тез чалғиши ва сезги сезгирлигининг юқорилигидан шикоят қилиши мумкин.

Бундай вазиятларда шахсларнинг ҳаётини енгиллаштириш ва сезги сезгирлигини камайтириш мақсадида айрим усуллардан фойдаланиш мумкин. Баъзи синестезиклар сезги тажрибаларини назорат қилиш учун медитатсия, нафас машқлари каби усуллардан фойдаланади. Бу усуллар сезги сезгирлиги ва сезгилар аралашувини енгиллаштиришга ёрдам бериши мумкин.

Агар синестезиянинг кундалик ҳаётга салбий таъсири кузатилса, когнитив хулқ-атвор терапияси (КХТ) каби ёндашувлар синаб кўрилиши мумкин. КХТ шахснинг ўз сезги тажрибаларини тушунишига ва уни қийнаётган ҳолатлар билан курашишига ёрдам бериши мумкин.

Шовқин, ноқулай даражадаги ёруғлик каби ортиқча қўзғатувчилар мавжуд бўлган муҳитлардан четлашиш, атроф-муҳитни шунга мос тарзда ташкил этиш синестезик шахсларга сезгилар аралашувини бошқаришда кўмаклашиши мумкин.

Синестезия неврологик хилма-хиллик сифатида қабул қилинади. Тиббий аралашувни талаб қилмайдиган бу ҳодиса, агар шахс ҳаётини қийинлаштираётган бўлса, мутахассислар тавсия этган муайян усуллар ёрдамида енгиллаштирилиши мумкин. Ноқулайлик сезаётган синестезик шахсларга мутахассис шифокорга мурожаат қилиш тавсия этилади.

Кўп сўраладиган саволлар

Синестезия психологик ҳолатми?

Синестезия психологик ҳолатдан кўра кўпроқ неврологик ҳодисадир. У миянинг турли ҳудудларида жойлашган сезги марказлари орасидаги ортиқча боғланишлар сабабли юзага келади. Синестезия шаклланишида генетик, неврологик, ривожланиш билан боғлиқ ва атроф-муҳит омиллари рол ўйнаши мумкин. Одатда туғма бўлиб, умр бўйи давом этадиган синестезия бузилиш ёки касаллик сифатида баҳоланмайди.

Синестезия қандай йўқолади?

Синестезия касаллик ёки бузилиш сифатида кўрилмагани учун уни “даволаниши керак бўлган ҳолат” деб қаралмайди. Бироқ айрим синестезик шахслар ўз сезги тажрибаларини ноқулай деб ҳисоблашлари мумкин. Бундай идрокларни бошқариш ва енгиллаштириш учун когнитив хулқ-атвор терапияси каби усуллар кўриб чиқилиши мумкин. Синестезик тажрибаларнинг кучи ва таъсири одамдан одамга фарқ қилгани сабабли, турли шахслар турли усуллардан фойда кўриши мумкин. Қайси усул танланишини шифокорлар белгилаши лозим.

Синестезия тести қандай ўтказилади?

Синестезия тести — шахснинг сезги қўзғатувчиларига нисбатан берадиган изчил жавобларини ўлчаш учун ўтказиладиган баҳолашдир. Синестезия тестларининг турли кўринишлари мавжуд. Строоп тести, графема-ранг тести ва товуш-ранг тести кенг қўлланади. Строоп тестида ранг номлари турли рангдаги қоғозларга ёзилади ва кишидан ёзувнинг рангини тез айтиб бериш сўралади. Синестезик шахсларнинг бу тестда секинроқ ва хатоли жавоб бериши кутилади.