Клетчаткали (толали) овқатлар ич қотишининг олдини олиш ва вазн йўқотиш учун қўлланиладиган парҳез озиқ-овқатлар қаторидир. Ушбу кенг тарқалган афзалликларга қўшимча равишда, клетчаткали овқатлар диабет, юрак-қон томир касалликлари ва саратоннинг айрим турларидан ҳам ҳимоя қилади. Балансли ва мунтазам овқатланиш соғлом ҳаёт учун зарур шартлардан биридир. Клетчаткали овқатлар ҳам мувозанатли диетага киритилиши керак бўлган овқатлар қаторига кириши керак. Соғлом овқатланиш учун одам кунига керакли миқдорини билиши ва эҳтиёжни қондириш учун этарли миқдорда Клетчаткани истеъмол қилиши керак.
Mavzu davomida
Клетчатка нима, унинг турлари қандай?
Рационал клетчатка биз истеъмол қиладиган ўсимлик маҳсулотларининг ҳазм бўлмайдиган қисмларини ўз ичига олади. Озиқ-овқатлардаги углеводлар, ёғлар ва оқсиллар каби макромолекулалар; оғиздан бошлаб, ошқозон ва ингичка ичак каби овқат ҳазм қилиш органларида қурилиш блокларига бўлиниш орқали сўрилади. Бироқ, толани толани ҳазм қила оладиган ферментлар одамларда мавжуд эмас. Шу сабабли овқатнинг толали қисми ҳазм қилинмасдан йўғон ичакка (йўғон ичак) этиб боради.
Озиқ-овқатлардаги клетчаткалар сувда эрийдими ёки йўқлигига кўра икки асосий гуруҳга бўлинади:
Эрийдиган клетчаткалар: сувда эрийдиган бу турдаги толалар гелга ўхшаш тузилишга эга. Кўпгина толалар эрувчан гуруҳга киради. Эрийдиган толалар қон шакарини ва холестеринни тартибга солишга ёрдам беради. Эрийдиган толалар жўхори, дуккаклилар, ситрус мевалари, олма ва сабзи каби озиқ-овқатларда кўп.
Эримайдиган клетчаткалар: Сувда эримайдиган бу клетчаткалар гуруҳи, эримайдиган тузилиши туфайли овқат ҳазм қилиш тизими ҳаракатларини тартибга солади ва нажас (ахлат) ҳажмини оширади. Шундай қилиб, тартибсиз ичак ҳаракати муаммоси бўлган одамлар учун диетада эримайдиган толалар бўлган озиқ-овқатларни истеъмол қилиш фойдали бўлади. Дон маҳсулотлари, ёнғоқлар, гулкарам, шунга ўхшаш сабзавотлар ва дуккаклилар эримайдиган толага бой овқатлардир.
Эрийдиган ва эримайдиган толалар нисбати озиқ-овқатлар орасида фарқ қилади. Шу сабабли, танага керак бўлган барча тола турларини этарли даражада олиш учун истеъмол қилинадиган озиқ-овқат турини кўпайтириш фойдалидир.
Толали овқатлар ичакда нима вазифани бажаради
Соғлом одамнинг танасида жуда кўп турли хил микроорганизмлар яшайди. Аслида, бу микроорганизмларнинг умумий сони инсон ҳужайралари сонидан тахминан 10 баробар кўпдир. Ушбу микроорганизмлар тери, оғиз ва бурун каби жойларда ҳам мавжуд, аммо улар айниқса овқат ҳазм қилиш трактида тўпланган. Овқат ҳазм қилиш тизимида бу микроорганизмлар йўғон ичак ва ичакда жойлашган.
Йўғон ичакда 500 га яқин турли турдаги бактериялар яшайди ва бу организмларнинг умумий сони 100 триллионга этади. Ичакдаги бактериялар ҳам ичак флораси деб аталади. Унинг флорасидаги бактериялар ичакда улар учун ҳимояланган муҳит ва озиқ-овқат билан таъминлансада, улар инсон қила олмайдиган баъзи реактсияларни амалга ошириш орқали танага фойда келтиради.

Клетчаткали овқатларнинг қандай фойдалари бор?
Толага бой овқатлар танага қуйидаги ижобий таъсир кўрсатади:
Ичак ҳаракатларини тартибга солади: толали овқатлар нажас ҳажмини оширади ва ахлатни юмшоқ қилади. Бу ичак таркибининг ҳаракатини осонлаштиради. Қабзият муаммоси бўлган одамларни толали овқатлар билан боқиш ичак ҳаракатини оширишга ва ич қотишидан халос бўлишга ёрдам беради. Диарея билан оғриган одамлар толали овқатлардан ҳам фойда кўради. Ушбу озиқ моддалар сувни ушлаб туриш хусусияти туфайли нажас тузилишини нормаллаштиришга ёрдам беради.
Ичак соғлиғини яхшилайди: юқори толага эга озиқ-овқатларни истеъмол қилиш геморрой ва дивертикулит каби ичак касалликларини ривожланиш хавфини камайтиради. Толали озиқ-овқатлар, шунингдек, айрим йўғон ичак саратони нуқтаи назаридан ҳимоя хусусиятларини кўрсатади.
Холестерин даражасини пасайтиради: эрийдиган толали овқатларни истеъмол қилиш «ёмон» холестерин деб номланувчи LDL даражасини камайтириш орқали танадаги умумий холестерин даражасини пасайтиришга ёрдам беради. Толага бой озиқ-овқатлар ҳам юрак соғлиғига турли хил таъсир кўрсатади, масалан, қон босимини пасайтириш ва яллиғланишни камайтириш.
Қондаги шакарини назорат қилишни таъминлайди: толага, айниқса эрийдиган толага бой овқат диабет билан оғриган беморларда шакарнинг сўрилишини секинлаштириш орқали қон шакарини назорат остида оширишга ёрдам беради. Эримайдиган толани ўз ичига олган овқатлар 2-тоифа диабет ривожланишининг олдини олишда ҳам фойдали бўлиши мумкин.
Идеал вазнни сақлашга ёрдам беради: толали овқатлар толали бўлмаган овқатларга қараганда кўпроқ тўйиш ҳисси беради ва одамни узоқ вақт давомида ўзини тўйга ҳис қилади. Шундай қилиб, одам камроқ қисмлар билан тезроқ тўйишни ҳис қилиши мумкин. Бундан ташқари, толага бой овқатлар кўпинча ҳар бир ҳажм учун камроқ калорияларни ўз ичига олади. Шу тарзда, юқори толали овқатлар истеъмол қилинганда, бир хил порсиядаги бошқа озиқ-овқатларга қараганда камроқ калория беради.
Кўплаб тиббий операциялар ва операциялардан сўнг толали овқатни истеъмол қилиш тавсия этилади. Соч трансплантациясидан кейин ҳам, шифокор томонидан толали озиқ-овқат истеъмоли ва кўп миқдорда суюқлик истеъмол қилиш тавсия этилиши мумкин. Чунки ҳар қандай операциядан кейин соғлом овқатланиш ва суюқлик истеъмол қилиш муҳимдир.
Клетчаткали овқатлар нималар киради?
Тола турли хил овқатларда мавжуд. Шундай қилиб, сизнинг таъмингизга мос келадиган таомни тайёрлашда сизга керак бўлган тола миқдорини қондириш учун кўплаб вариантлар мавжуд.
Тана учун зарур бўлган кунлик тола миқдори ёш ва жинсга қараб ўзгариши мумкин. 50 ёшгача бўлган аёллар учун кунига керак бўлган тола миқдори 25 грамм, эркаклар эса 38 грамм. 50 ёшдан ошган аёлларнинг толага бўлган эҳтиёжини 21 грамм билан қондириш мумкин бўлса, эркаклар учун 30 грамм этарли.
Клетчаткага бой овқатлар:
- Донли ундан тайёрланган нон, макарон ва нонушта донлари
- Арпа, жавдар, жўхори ва улардан тайёрланган овқатлар
- Брокколи, маккажўхори, гулкарам, сабзи каби сабзавотлар
- Олма, ситрус мевалари
- Нўхат ва ловия каби дуккаклилар
- Ёнғоқ ва уруғлар (масалан, чиа уруғлари).
Толага бой овқатлар соғлом овқатланишнинг асосларидан биридир. Шу билан бирга, соғлом овқатланишнинг мазмуни, агар мавжуд бўлса, инсоннинг ёши, жинси ва касалликларига қараб тартибга солиниши кераклигини унутмаслик керак. Шу сабабли, овқатланишдан шикояти бўлган одамлар мутахассисга мурожаат қилишлари фойдали бўлади. Мутахассис, инсоннинг эҳтиёжларига мос келадиган овқатланиш рўйхатини тузиб, одамга соғлом овқатланишга ёрдам беради.