by Қандли диабет – бу қондаги глюкоза (шакар) даражасининг меъёрдан ошиши. Диабет мамлакатимизда ва дунёда энг кенг тарқалган касалликлардан биридир. Халқаро диабет федерацияси томонидан тақдим этилган статистик маълумотларга кўра, ҳар 11 катта ёшли одамдан бири қандли диабетга чалинган бўлсада, диабет билан боғлиқ муаммолар туфайли ҳар 6 сонияда 1 киши вафот этади.
Mavzu davomida
Қандли диабетнинг белгилари қандай?
Қандли диабет касаллиги одамларда учта асосий симптом билан намоён бўлади. Булар одатдагидан кўпроқ овқатланиш ёки иштаҳанинг йўқолиши, тез-тез сийиш, оғизда қуруқлик ва ширинлик ва шунга мос равишда ортиқча сув ичиш каби белгилари мавжуд. Бундан ташқари, одамларда кўриш мумкин бўлган диабетнинг бошқа белгиларини қуйидагича санаб ўтиш мумкин:
- Ҳолсизлик ва чарчоқ ҳисси
- Тез вазн йўқотиш
- Кўриш қобилятининг пасайиши
- Қадам босганда мувозанатсизлик
- Одатдагидан кўра яраларнинг секинроқ битиши
- Терининг қуруқлиги ва қичиши
- Оғизда асетонга ўхшаш ҳид пайдо бўлиши
Қандли диабетнинг сабаблари нима?
Қандли диабетнинг келиб чиқиш сабаблари бўйича олиб борилган кўплаб тадқиқотлар натижасида, қандли диабетда генетик ва атроф-муҳит сабаблари муҳим рол ўйнайди деган хулосага келди. Асосан 1-тоифа диабет ва 2-тоифа диабет каби икки турга эга бўлган диабет касалликни келтириб чиқарувчи омиллар ушбу турларга қараб фарқланади. 1-тоифа қандли диабетнинг пайдо бўлишида генетик омиллар муҳим рол ўйнасада, қондаги шакар миқдорини тартибга солишда иштирок этувчи инсулин гормонини ишлаб чиқарувчи ошқозон ости бези органига зарар етказадиган вируслар ва тананинг ҳимоя тизими фаолиятидаги бузилиш каби омиллар қаторига киради. Бундан ташқари, қандли диабетнинг энг кенг тарқалган тури бўлган 2-тоифа диабетнинг сабаблари қуйидагича ифодаланиши мумкин:
- Семириб кетиш (ортиқча вазн)
- Генетик жиҳатдан оила аъзоларида мавжудлиги
- Кекса ёшлиларда
- Ҳаракатсиз турмуш тарзи
- Стресс
Қандли диабетнинг қандай турлари мавжуд?
Қандли диабетнинг қуйидаги турлари ажратилади:
1-тоифа қандли диабет (инсулинга боғлиқ диабет): одатда болалик даврида ошқозон ости безида инсулин ишлаб чиқарилмаслиги ёки маълум сабабларга кўра ишлаб чиқарилмаслиги туфайли юзага келадиган ва ташқаридан инсулин қабул қилиш мажбурий бўлган диабет тури.
2-тоифа қандли диабет: ҳужайралар қондаги шакарни тартибга солувчи инсулин гормонига бефарқлиги натижасида юзага келадиган диабет тури.
Катталардаги латент отоиммун диабет (ЛАДА): 1-тоифа диабетга ўхшаш инсулинга боғлиқ диабетес меллитус отоиммун (иммун тизимининг дисфунктсияси туфайли тананинг ўз-ўзига зарар етказиши) кекса ёшда кузатилади.
Қандли диабет (МОДЙ): 2-тоифа диабетга ўхшаш диабет меллитус эрта ёшда кузатилади.
Гестацион диабет: ҳомиладорлик пайтида ривожланадиган диабет тури
Юқорида санаб ўтилган диабет турларидан ташқари, одамлар орасида яширин диабет деб аталадиган диабетдан олдинги давр, 2-тоифа диабет пайдо бўлишидан олдин, диабетга ташхис қўйиш учун етарли даражада юқори бўлмаган ҳолда, қондаги шакарининг бироз кўтарилиш даври. Тўғри даволаш ва парҳез билан диабетнинг шаклланишининг олдини олиш ёки секинлаштириш мумкин.
Қандли диабетга чалинганлар қандай овқатланишлари керак?
Қандли диабет одатда махсус парҳезга риоя қилинади. Қандли диабетга чалинганларнинг рационида табиий равишда озуқавий моддаларга бой, ёғ ва калория миқдори паст бўлган соғлом овқатланишга эътибор бериш керак. Асосий ингредиентлар мева ва сабзавотлар ва дуккакли маҳсулотлардир. Аслида, диабетдаги диета кўпчилик учун энг яхши овқатланиш режаларидан бири бўлиши мумкин. Агар сизда қандли диабет ёки предиабет бўлса, шифокорингиз соғлом овқатланиш режасини ишлаб чиқишда ёрдам бериш учун диетологга мурожаат қилишни тавсия қилади.
Ушбу парҳез қондаги шакарини пасайтиради. Бу сизга (глюкоза) назорат қилиш, вазнингизни бошқариш ва юқори қон босими ва юрак хасталиги хавфи омилларини назорат қилишда ёрдам беради. Қандли диабетда мунтазам назорат зарур. Бу мунтазам тиббий текширувни талаб қилади, чунки қон таркибидаги шакар меъёрдан ошиши кўплаб бошқа касалликларни келтириб чиқариши мумкин.
Қандли деабитда диета
Кундалик калорияда эҳтиёждан кўпроқ калория ва ёғларни истеъмол қилинса, организимнинг қондаги шакар миқдори кўтарлиб кетади. Агар қондаги қанд миқдори назорат остида сақланмаса, бу қондаги шакарининг юқори даражаси (гипергликемия) каби жиддий муаммоларга олиб келиши мумкин ва бу давом этса, асаб, буйрак ва юрак шикастланиши каби узоқ муддатли асоратларни келтириб чиқариши мумкин. Овқатланиш рационига қаътий риоя этилиб кузатиб бориш орқали қондаги шакар миқдорини нормал диапазонда сақлаш мумкин. 2-тоифа диабетга чалинган кўпчилик одамлар учун вазн йўқотиш қондаги шакарни назорат қилишни осонлаштиради. Шунинг учун , бариатрик жарроҳлик(семизлик билан оғриган одамларда вазн йўқотиш учун бажариладиган жарроҳлик усули)дан фойдаланишни шифокор тавсиясига асосан ўтказилади.
Яширин қандли диабет нима?
Яширин қандли диабет-бирор кишининг қондаги қанд миқдори керак бўлганидан юқори, аммо диабет деб ҳисобланиши мумкин бўлган даражада эмас. Бундай беморларда ўтказилган таҳлиллар натижасида олинган қийматлар нормал чегараларда эмас. Бироқ, бу 2-тоифа диабетга ташхис қўйиш учун етарлича юқори ҳам бўлмайди. Бундай ҳолларда яширин диабет ташхиси тиббий йўл билан амалга оширилади. Яширин диабет билан оғриган беморлар диабет билан касалланган деб ҳисобланмаса ҳам, улар аслида диабетга чалиниш арафасида турган беморлар ҳисобланади. Яширин диабет ташхиси қўйилган беморлар учун зарур чораларни кўриш жуда муҳим.
Яширин диабетнинг белгилари қандай?
Яширин диабет ташхиси очлик ёки тўйинганлик қийматларига қараб баҳолансада, беморларни ушбу босқичга олиб келадиган маълум сабаблар мавжуд. Ўз-ўзини ҳис қилишдаги фарқлар яширин диабет борми деган саволни туғдириши мумкин. Бу фарқларнинг энг кенг тарқалгани очлик ва тез овқатланишдир. Яширин диабет билан оғриган беморлар қисман диабетга мойиллиги туфайли диабет белгиларини беришлари кузатилади. Айниқса, қандли диабет билан оғриган беморларда очлик ва зўриқишларга тоқат қилмаслик пайдо бўлади. Рўза ва овқатдан кейин қондаги шакар миқдорини фарқланишидан тушунилиши мумкинки, ширин ҳамда ёғли овқатланиш билан қондаги шакарнинг номутаносиблиги пайдо бўлиши мумкин.
Гарчи биз кундалик ҳаётимизда сезмасак ҳам, улар бизга кичик сигналлар бериши мумкин. Шунга қарамай, уйқучанлик, чарчоқ ва овқатдан кейинги ҳолсизлик. Бундай ҳолатлар ҳар кимда ҳам кузатилиши мумкин. Агар сиз бундай ноаниқликни бошдан кечираётган бўлсангиз, ишончингиз комил бўлмаса, албатта шифокорга кўришингиз керак. Яширин диабетнинг энг аниқ белгиларидан бири бу ҳолсизлик ва уйқучанликдир.
Қандли диабетни даволаш усуллари қандай?
Қандли диабетни даволаш усуллари касалликнинг турига қараб фарқланади. 1-тоифа диабетда парҳез ва инсулин терапияси билан биргаликда қўлланилиши керак. Беморнинг диетаси диетолог томонидан инсулин дозаси ва шифокор томонидан тавсия этилган режага мувофиқ режалаштирилади. Инсулин дозаси озиқ-овқат таркибидаги углеводларга қараб белгиланиши мумкин бўлган углеводларни ҳисоблаш қўлланилиши билан 1-тоифа диабет билан касалланган одамларнинг ҳаётини анча осонлаштириш мумкин. 2-тоифа қандли диабет билан оғриган одамларда, диетани сақлаб қолишдан ташқари, даволаниш одатда ҳужайраларнинг инсулин гормонига сезгирлигини ошириш ёки инсулин гормони ишлаб чиқарадиган безларни тўғридан-тўғри ошириш учун оғиз орқали антидиябетик дориларни қўллашни ўз ичига олади.
Қандли диабет ва тавсия этилган даволаш тамойилларига риоя қилмаслик ҳолатларида қондаги шакарининг юқори даражасига кўтарилиб турли хил тиббий муаммоларига олиб келади, биринчи навбатда нейропатия (асаб шикастланиши), нефропатия (буйракларнинг шикастланиши) ва ретинопатия (кўзнинг тўр пардасининг шикастланиши). Шунинг учун, агар сиз диабетга чалинган бўлсангиз, мунтазам текширувдан ўтишингиз лозим.
